III PZP 14/03

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości powódka, opierając kasację na zarzucie błędnej wykładni art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela wskutek przyjęcia, że in- stytucja przeniesienia przez organ prowadzący szkołę nauczyciela bez jego zgody do innej szkoły nie powoduje ustania dotychczasowego i nawiązania nowego stosunku pracy, a także, iż organowi prowadzącemu szkołę przysługuje prawo dowolnego kształtowania okresu tego przeniesienia w sytuacji, gdy w decyzji o przeniesieniu nie był wskazany ten okres. Skarżąca podważała także „prawo do powrotnego w trybie przeniesienia nauczyciela do tzw. 'macierzystej szkoły' mimo braku istnienia przesła- nek wymienionych w tym przepisie”. Wskazała na daleko idące rozbieżności inter- pretacyjne dotyczące wykładni art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela, który wymaga jedno- litego stosowania. Istotne wątpliwości wywołuje też możliwość podejmowania w try- bie tego przepisu przez organ prowadzący szkołę decyzji o powrotnym przeniesieniu nauczyciela do szkoły, w której świadczył pracę przed przeniesieniem. Na tle takiego stanu sprawy Sąd Najwyższy uznał, iż rozpoznanie kasacji po- wódki wymaga usunięcia przez skład powiększony Sądu Najwyższego rozbieżności interpretacyjnych w odniesieniu do skutków przeniesienia nauczyciela mianowanego do innej szkoły na podstawie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela. Na gruncie gramatycz- nego brzmienia tego przepisu rodzi się między innymi pytanie, czy wskutek zastoso- 6 wania tej instytucji dochodzi jedynie do przekształcenia treści dotychczasowego sto- sunku pracy, czy też do jego ustania i nawiązania nowego stosunku pracy w szkole, do której nauczyciel został przeniesiony. W tym zakresie ugruntowana w licznych orzeczeniach judykatura Sądu Najwyższego przyjmowała, iż przeniesienie do pracy w innej szkole nie powoduje rozwiązania stosunku pracy ze szkołą, w której nauczy- ciel był zatrudniony przed przeniesieniem, a jedynie prowadzi do przekształcenia tre- ści nauczycielskiego stosunku pracy w zakresie miejsca wykonywania pracy (por. w szczególności uchwałę z dnia 24 marca 1983 r., III PZP 3/38, OSNCP 1983 nr 9, poz. 130). Również w uchwale z dnia 14 stycznia 1983 r. Sąd Najwyższy uznał tę instytucję za „swego rodzaju delegację” zbliżoną do czasowego powierzenia pracow- nikowi innej pracy niż określona w umowie o pracę (art. 42 § 4 k.p.). Radykalna zmiana tego kierunku orzecznictwa nastąpiła w uchwale z dnia 18 stycznia 1996 r., I PZP 37/95 (OSNAPiUS 1996 nr 18, poz. 262), w której Sąd Naj- wyższy stwierdził, że skierowanie mianowanego nauczyciela w trybie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela powoduje ustanie dotychczasowego i nawiązanie nowego stosun- ku pracy na czas nieokreślony w placówce, do której został skierowany, przy czym po upływie okresu skierowania nauczycielowi przysługuje w terminie określonym w art. 264 § 3 k.p. prawo powrotu na uprzednie stanowisko w szkole, w której był za- trudniony przed skierowaniem. Uchwała ta spotkała się z krytycznymi glosami (P. Kucharski: Radca Prawny 1998 nr 2, s. 58 i nast.). Glosator odróżnia przeniesienie mianowanego nauczyciela do innej szkoły na jego prośbę lub z urzędu, lecz za jego zgodą (art. 18 ust. 1 Karty Nauczyciela) od czasowego skierowania go bez jego zgody do pracy w innej szkole (art. 19 ust. 1), twierdząc, iż po nowelizacji przepisów Karty Nauczyciela instytucja skierowania do pracy została zastąpiona przez przenie- sienie, przy jego ograniczeniu do nauczycieli mianowanych i z wyraźnym zaznacze- niem, iż akt ten podejmuje organ prowadzący szkołę nawet bez wniosku i zgody dy- rektorów obu tych zainteresowanych szkół. Glosator prezentuje stanowisko, że po- mimo tej zmiany nie sposób przyjąć, iżby mianowany nauczyciel po przeniesieniu go do innej szkoły stawał się jej pracownikiem na czas nieokreślony, skoro zostaje prze- niesiony na czas oznaczony. Nie jest też jasne, co dzieje się ze stosunkiem pracy w dotychczasowej szkole. Nawet gdyby uznać, że wygasa on z dniem przeniesienia, to trzeba by twierdzić, iż z mocy prawa powstaje on na nowo w razie skorzystania z prawa powrotu do poprzedniej szkoły po upływie okresu przeniesienia. Natomiast nieskorzystanie z prawa powrotu, bez rozwiązania stosunku pracy ze szkołą „macie- 7 rzystą” i nawiązania go ze szkołą, do której nauczyciel został czasowo przeniesiony, powinno być kwalifikowane jako przeniesienie nauczyciela do tej ostatniej szkoły na jego prośbę. A. Dubowik (OSP 1997 nr 3, poz. 50) twierdziła, że poza różnicą terminolo- giczną, polegającą na zastąpieniu wyrazu „skierowanie” terminem „przeniesienie na- uczyciela mianowanego bez jego zgody” przez wyraźnie wskazany kompetentny or- gan, przepis art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela nie uległ jakiejś zasadniczej zmianie w wyniku nowelizacji Karty Nauczyciela z dnia 14 czerwca 1996 r. w związku z czym nie było racjonalnych powodów, aby Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 18 stycznia 1996 r. odstępował od utrwalonej wykładni w zakresie skutków zastosowania instytu- cji przeniesienia. Przeniesienie nauczyciela bez jego zgody do pracy w innej szkole nie może - wbrew zasadzie wolności pracy - prowadzić do nawiązania nowego sto- sunku pracy z tą szkołą. Organ prowadzący szkołę nie jest uprawniony do nawiąza- nia stosunku pracy ani do jego rozwiązywania, zważywszy nadto, że katalog przy- czyn rozwiązywania nauczycielskich stosunków pracy z mianowania ma charakter zamknięty. Nieskorzystanie z prawa powrotu do macierzystej szkoły nie powinno być oceniane jako zachowanie bezprawne i nie może prowadzić do wygaśnięcia tego stosunku pracy. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem, jakoby przeniesienia w try- bie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela wolno było dokonać na czas nieokreślony, choć nauczyciel po upływie okresu przeniesienia może w każdym czasie wystąpić z żąda- niem ponownego zatrudnienia w szkole, z której został przeniesiony. Oznacza to, że na podstawie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela nie przysługuje roszczenie o nawiąza- nie stosunku pracy, gdyż ten nie ulega rozwiązaniu, ale roszczenie o dopuszczenie do pracy na uprzednio zajmowanym stanowisku i ewentualnie roszczenie o wyna- grodzenie za czas niewykonywania pracy, do której świadczenia zainteresowany zgłaszał gotowość (art. 81 § 1 k.p.). Prokurator Krajowy wniósł o podjęcie uchwały, że przeniesienia nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania do innej szkoły bez jego zgody przez organ prowadzący szkołę w trybie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela nie powoduje nawiązania nowego stosunku pracy na jego podstawie. l. Przed przystąpieniem do szczegółowej analizy przedstawionego składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego wydaje się celowe zwró- cenie uwagi na ogólniejszą kwestię dotyczącązmian treści stosunków pracy z nomi- nacji związanych z przeniesieniem do innego miejsca pracy lub na inne stanowisko. 8 Instytucja zmiany treści stosunku służbowego przez przeniesienie w inne miejsce pracy lub na inne stanowisko występuje w większości pragmatyk służbowych, można nawet powiedzieć, że stanowi cechę charakterystyczną stosunków służbowych, określaną w piśmiennictwie mianem dyspozycyjności pracowników (funkcjonariuszy). Zarazem trzeba zaznaczyć, że nie jest to instytucja jednorodna. Przeciwnie, wyka- zuje ona znaczne zróżnicowanie w zależności od rodzaju danego zatrudnienia (służby) w zakresie charakteru aktu, za pomocą którego jest realizowana (czego wyrazem są takie np. określenia, jak organ „kieruje”, „zleca”, „przenosi”), w przed- miocie przesłanek pozytywnych, od których zależy dopuszczalność dokonania zmiany miejsca pracy (co znajduje wyraz w sformułowaniach, jak np. „potrzeby urzędu”, „interes służby” i inne) oraz przesłanek negatywnych (np. „szczególnie ważne względy osobiste”, stan ciąży i inne) oraz pozycji samego pracownika wzglę- dem podmiotu dokonującego przeniesienia (za zgodą pracownika, bez zgody pra- cownika). Różnice dotyczą również usytuowania organu dokonującego przeniesienia. Może nim być pracodawca i wówczas przeniesienie z reguły dokonuje się w ramach danej jednostki organizacyjnej, albo organ usytuowany poza pracodawcą, co dotyczy z reguły przeniesień do innej jednostki organizacyjnej lub do innej miejscowości (por. np. art. 50-54 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej, Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 ze zm.; art. 50 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze, jedno- lity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206; art. 76 i następne ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070). Na gruncie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela występuje ta druga sytuacja: w razie konieczności zapewnienia szkole obsady na stanowisku nauczyciela z wymaganymi kwalifikacjami odpowiadającymi potrzebom programowym szkoły, organ prowadzący szkołę może przenieść nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania do tej szkoły, bez zgody nauczyciela, na okres nie dłuższy niż 3 lata, z prawem powrotu na zajmowane stanowisko. Organem prowadzącym Szkołę Podstawową w S. był zarząd Gminy M.P. Zgodnie z art. 34b ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329 ze zm.) organ prowadzący szkołę lub pla- cówkę, a w zakresie działalności dydaktyczno- wychowawczej i opiekuńczej również organ sprawujący nadzór pedagogiczny, mogą ingerować w działalność szkoły lub placówki wyłącznie w zakresie i na zasadach określonych w ustawie. W świetle po- 9 wołanego przepisu, przewidziane art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela przeniesienie nau- czyciela, stanowi taką, dopuszczoną przez ustawę ingerencję w „działalność szkoły”, zmierzającą do prawidłowego rozmieszczenia nauczycieli z punktu widzenia realiza- cji zadań oświaty. Decyzja (czynność) organu prowadzącego szkołę stanowi dopusz- czoną prawem ingerencję podmiotu nie będącego stroną nauczycielskich stosunków pracy w istniejący stosunek pracy nauczyciela minowanego. Organ ten nie działa w imieniu pracodawcy, którym jest szkoła zatrudniająca nauczyciela, lecz w imieniu własnym. Świadczy o tym, poza samym usytuowaniem organu to, iż z przeniesie- niem wiąże się szereg dalszych skutków przewidzianych art. 19 ust. 2 Karty Nauczy- ciela, wykraczających zarówno poza kompetencje pracodawcy (tj. szkoły „macierzy- stej”), jak i szkoły (jej dyrektora), do której nauczyciel został skierowany: skrócenie czasu pracy nauczyciela do czterodniowego tygodnia pracy, przyznanie dodatku za uciążliwość pracy w wysokości 20% wynagrodzenia zasadniczego, zakwaterowanie w miejscu czasowego pobytu. Na ten ostatni aspekt trafnie zwrócił uwagę Sąd Naj- wyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 września 1993 r. (I PZP 38/93), w której na pytanie Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie czy Kurator Oświaty na podstawie art. 19 ust. 1 ustawy Karty Nauczyciela może skutecznie skierować nauczyciela mianowanego bez jego zgody do pracy w innej szkole ? Sąd Najwyższy stwierdził, że kurator oświaty, jako organ prowadzący pod- porządkowane mu szkoły, jest uprawniony skierować nauczyciela mianowanego bez jego zgody do pracy w innej szkole na podstawie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela. II. Poczynione uwagi mają znaczenie dla oceny w kwestii, czy w następstwie przeniesienia nauczyciela w trybie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela dochodzi do roz- wiązania stosunku pracy tego nauczyciela z dotychczasowym pracodawcą. Należy przyjąć, że przeniesienie nie pociąga za sobą ustania stosunku pracy nauczyciela z dotychczasowym pracodawcą. Wynika to przede wszystkim stąd, że Karta Nauczy- ciela przewiduje zamknięty katalog okoliczności prowadzących do rozwiązania (wy- gaśnięcia) stosunku pracy mianowanego nauczyciela. Ponadto, jak już zaznaczono, ustawa o systemie oświaty w art. 34b ogranicza możliwą ingerencję organu prowa- dzącego szkołę do spraw należących do zakresu „działalności szkoły”, w czym nie mieści się ingerencja polegająca na rozwiązaniu „za” nauczyciela istniejącego sto- sunku pracy. Dla tego typu ingerencji musiałaby istnieć wyraźna podstawa prawna w przepisach ustawowych, tymczasem ani ustawa o systemie oświaty, ani Karta Nau- czyciela nie przewidują takiej kompetencji organu prowadzącego szkołę. 10 W uchwale z dnia 18 stycznia 1996 r. (I PZP 37/95), w której Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że skierowanie do innej szkoły powoduje rozwiązanie dotychczas łączącego nauczyciela stosunku pracy ze szkołą, argumentem na rzecz tego stano- wiska było, zdaniem Sądu Najwyższego, przyznanie nauczycielowi w art. 19 ust. 1 prawa powrotu na uprzednie stanowisko. Jeżeli bowiem - argumentował Sąd Naj- wyższy - nauczyciel miałby być „po skierowaniu” nadal pracownikiem „macierzystej” szkoły to konsekwentnie po ustaniu okoliczności stanowiących podstawę skierowania (po upływie okresu, na który został skierowany do innej szkoły) powinien mieć obo- wiązek powrotu do swojego „macierzystego” zakładu pracy .Przyznanie prawa po- wrotu wskazuje, iż wraz ze skierowaniem do innej szkoły dochodzi do rozwiązania dotychczas łączącego go stosunku pracy ze szkołą. W świetle zajętego powyżej stanowiska odnośnie do charakteru czynności przeniesienia nauczyciela przez organ prowadzący szkołę przytoczona argumentacja nie jest przekonująca. Skoro bowiem przeniesienie, o którym mowa w art. 19 Karty Nauczyciela, jest aktem zewnętrznym, ustanawiającym określoną relację między or- ganem prowadzącym szkołę a nauczycielem, to również przewidziane tym przepi- sem prawo powrotu należy odnieść to tej relacji. Oznacza ono po stronie nauczyciela prawo żądania powrotu do macierzystej szkoły, a po stronie organu prowadzącego szkołę - skierowania z powrotem na dotychczasowe miejsce pracy. W powołanej powyżej uchwale z dnia 18 stycznia 1996 r., jako dodatkowy ar- gument na rzecz przyjętego tam stanowiska, Sąd Najwyższy powołał się na argu- ment wynikający z porównania art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela z art. 74 Kodeksu pracy. Art. 74 k.p. przewiduje, że pracownik pozostający w związku z wyborem na urlopie bezpłatnym ma prawo powrotu do pracy u pracodawcy, który zatrudniał go w chwili wyboru, na stanowisko równorzędne pod względem wynagrodzenia z po- przednio zajmowanym, jeżeli zgłosi swój powrót w ciągu 7 dni od rozwiązania sto- sunku pracy z wyboru. Niedotrzymanie tego warunku powoduje wygaśnięcie stosun- ku pracy. Z przepisu tego wynika, że - jak wywiódł Sąd Najwyższy - ustawodawca zakłada istnienie w tym przypadku dwóch stosunków pracy, z których jeden pozo- staje w zawieszeniu, i daje temu wyraz w przepisie prawnym. Odnosząc się do tego argumentu należy stwierdzić, że argumentacja z powołaniem się na art. 74 k.p. jest wątpliwa, ponieważ przepis ten dotyczy sytuacji rodzajowo zupełnie różnej. Z art. 19 Karty Nauczyciela w żadnym razie nie wynika wola ustawodawcy utrzymania dwóch prawnych stosunków pracy, ani nie została nim uregulowana sprawa ustania stosun- 11 ku pracy (który w przypadku wyboru na stanowisko pozostaje w zawieszeniu). Od- wołanie się do art. 74 k.p. nie jest również celowe w związku z przyjętą interpretacją aktu skierowania nauczyciela do innej szkoły. III. Nie można również przyjąć, że przeniesienie nauczyciela mianowanego do innej szkoły w trybie art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela powoduje nawiązanie z tą szkołą stosunku pracy. Stanowisko takie jest trudne do przyjęcia ze względów za- sadniczych, a mianowicie z powodu wyrażonej w art. 11 Kodeksu pracy zasady, że nawiązanie stosunku pracy, bez względu na jego podstawę prawną, wymaga zgod- nego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. Wymieniony przepis, zawarty w Kodeksie pracy w dziale pierwszym, w rozdziale II Podstawowe zasady prawa pracy, znajduje zastosowanie do wszystkich rodzajów stosunków pracy, w tym również do stosunków pracy nawiązywanych na podstawie mianowania, uregulowanych w pragmatykach służbowych. Wynika to z jego wyraźnego i bezwarunkowego brzmie- nia. Sytuacja, o której mowa w art. 19 ust. 1 Karty Nauczyciela cechuje się tym, iż przeniesienie nauczyciela przez organ prowadzący szkołę do innej szkoły następuje bez zgody nauczyciela. Przesądza to w sensie negatywnym możliwość uznania, że między przeniesionym nauczycielem a nową szkołą dochodzi do nawiązania stosun- ku pracy. Nowa szkoła spełnia niektóre zadania charakterystyczne dla pracodawcy, do- tyczące np. spraw organizacji pracy. Nie można jednak postawić znaku równości między spełnianiem przez nową szkołę niektórych funkcji charakterystycznych dla pracodawcy, a statusem nauczyciela jako pracownika nowej szkoły. Pełnienie wy- mienionych zadań (funkcji) stanowi konsekwencję przeniesienia nauczyciela do no- wej szkoły. Treść zagadnienia prawnego mieści się w dyspozycji art. 19 ust. 1 Karty Nau- czyciela. W praktyce mogą występować pewne „modyfikacje” polegające np. na tym, że w istocie, mimo iż organ prowadzący szkołę formalnie zastosował tryb z art. 19 Karty, nauczyciel był zainteresowany podjęciem pracy w innej szkole i zatrudnienie go w tej placówce odbyło się za zgodą obu podmiotów zatrudniających, a jedynie przy pośrednictwie organu prowadzącego szkołę. Wydaje się, iż w takich przypad- kach należy rozważyć, czy w rzeczywistości zachodziła sytuacja, o której mowa w art. 19 ust. 1, czy też przypadek, o którym mowa w art. 18 Karty Nauczyciela. W każ- dym razie, na gruncie art. 19 ust. 1 nie ma podstaw do minimalizowania znaczenia 12 okoliczności przeniesienia nauczyciela w warunkach braku jego zgody na przenie- sienie. Z przytoczonych motywów podjęto uchwałę o treści jak w sentencji. ========================================