III AUa 46/24

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 13 października 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy M. R. w związku z przychodem uzyskanym w 2020 r. oraz stwierdził, że ubezpieczona pobrała niezależnie świadczenie w kwocie 5.551,72 zł.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła M. R. zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie.

Następnie decyzją z dnia 15 listopada 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy M. R. w związku z przychodem uzyskanym w 2019 r. oraz stwierdził, że ubezpieczona pobrała niezależnie świadczenie w kwocie 5.336,74 zł.

Od powyższej decyzji odwołała się M. R. zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie.

Decyzją z dnia 18 lipca 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy M. R. w związku z przychodem uzyskanym w 2021 r. oraz stwierdził, że ubezpieczona pobrała niezależnie świadczenie w kwocie 5.781,02 zł.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła M. R. zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie.

Sprawy z powyższych odwołań zostały połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Sąd Okręgowy w Gdańsku VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13 października 2023 r., sygn. akt VII U 3061/21 oddalił odwołania.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia i rozważania Sądu pierwszej instancji. Decyzją z dnia 28 czerwca 2016 r. pozwany przyznał M. R. rentę z tytułu niezdolności do pracy od dnia 21 maja 2016 r. Następnie decyzjami z dnia 16 lutego 2017 r., 24 lipca 2017 r., 10 lipca 2018 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonej prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na dalszy okres. Decyzją z dnia 24 kwietnia 2018 r. pozwany dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonej w związku z przychodem osiągniętym w 2017 r. i zobowiązał ją do zwrotu niezależnie pobranego świadczenia w wysokości 1.333,90 zł. Powyższa decyzja była przedmiotem postępowania w sprawie VII U 3976/18, a później za skutek apelacji pozwanego w sprawie III AUa 891/19, która zakończyła się oddalenie odwołania wnioskodawczyni. Decyzją z dnia 24 września 2020 r. pozwany, po rozpatrzeniu wniosku ubezpieczonej z dnia 25 czerwca 2020 r., ponownie ustalił prawo do renty od dnia 1 lipca 2020 r. W pouczeniu do niniejszej decyzji ubezpieczona została poinformowana, że: prawo do renty ulega zawieszeniu albo świadczenie to ulega zmniejszeniu w razie osiągania przychodu z tytułu zatrudnienia, służby, lub innej pracy zarobkowej albo prowadzenia pozarolniczej działalności, za przychód rencistów prowadzących pozarolniczą działalność uważa się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne; prawo do renty ulega zawieszeniu w razie osiągania przychodu przekraczającego kwotę 130 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez Prezesa GUS, natomiast w przypadku osiągania przychodów przekraczającego kwotę 70 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez Prezesa GUS, nie więcej niż 130% tego wynagrodzenia – wysokość renty podlega zmniejszeniu o kwotę przekroczenia, nie wyższą niż kwota maksymalnego zmniejszenia. M. R. jest osobą współpracującą od dnia 1 stycznia 2019 r. w (...) oraz od tego dnia jest zgłoszona jako pracownik do ubezpieczenia społecznego z tytułu zatrudnienia w (...). Pierwszą zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 13 października 2021 r. pozwany dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy M. R. w związku z przychodem uzyskanym w 2020 r. oraz stwierdził, że łączny przychód osiągnięty przez ubezpieczoną w ww. okresie wyniósł 75.268,80 zł i przekroczył najniższą kwotę graniczną ustaloną dla tego okresu, tj. 43.187,90 zł, łącznie o kwotę 32.080,90 zł. Osiągnięty przez ubezpieczoną przychód uzasadniał zmniejszenie łącznej kwoty świadczenia o kwotę maksymalnego zmniejszenia, tj. o 5.551,72 zł, w tym: od dnia 1 stycznia 2020 r. do dnia 29 lutego 2020 r. - o 449,31 zł x 2, tj. 898,62 zł, od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. - o 465,31 x 10, tj. 4.653,10 zł. W związku z powyższym organ rentowy zobowiązał M. R. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za 2020 r. w kwocie 5.551,72 zł. Kolejną zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia 15 listopada 2021 r. organ rentowy dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy M. R. w związku z przychodem uzyskanym w 2019 r. oraz stwierdził, że łączny przychód osiągnięty przez ubezpieczoną w ww. okresie wyniósł 65.757,00 zł i przekroczył najniższą kwotę graniczną ustaloną dla tego okresu, tj. 40.638,30 zł, łącznie o kwotę 25.118,70 zł. Osiągnięty przez ubezpieczoną przychód uzasadniał zmniejszenie łącznej kwoty świadczenia o kwotę maksymalnego zmniejszenia, tj. o 5.366,74 zł, w tym: od dnia 1 stycznia 2019 r. do dnia 28 lutego 2019 r. - o 436,82 zł x 2, tj. 873,64 zł, od dnia 1 marca 2019 r. do dnia 31 grudnia 2019 r. - o 449,31 x 10, tj. 4.493,10 zł. W związku z powyższym organ rentowy zobowiązał M. R. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za 2019 r. w kwocie 5.366,74 zł. Ostatnią zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją z dnia 18 lipca 2022 r. pozwany dokonał rozliczenia renty z tytułu niezdolności do pracy M. R. w związku z przychodem uzyskanym w 2021 r. oraz stwierdził, że łączny przychód osiągnięty przez ubezpieczoną w ww. okresie wyniósł 75.729,60 zł i przekroczył najniższą kwotę graniczną ustaloną dla tego okresu, tj. 46.149,50 zł, łącznie o kwotę 29.580,10 zł. Osiągnięty przez ubezpieczoną przychód uzasadniał zmniejszenie łącznej kwoty świadczenia o kwotę maksymalnego zmniejszenia, tj. o 5.781,02 zł, w tym: od dnia 1 stycznia 2021 r. do dnia 28 lutego 2021 r. - o 465,31 zł x 2, tj. 930,62 zł, od dnia 1 marca 2021 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. - o 485,04 x 10, tj. 4.850,40 zł. W związku z powyższym organ rentowy zobowiązał M. R. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za 2021 r. w kwocie 5.781,02 zł.

Spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy zaistniały podstawy do zmniejszenia wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy, a następnie czy pobrane świadczenia mają charakter nienależnie pobranego i czy zaistniały podstawy do zwrotu świadczenia stosownie do regulacji prawnych ujętych w art. 104 i art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251; dalej ustawa emerytalna).

Zdaniem Sądu I instancji ustawa emerytalna nie wyłącza emerytów i rencistów będących osobami współpracującymi z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą z kręgu podmiotów objętych obowiązkiem rozliczania swoich przychodów osiąganych w ramach współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej. W związku z tym należy uznać, że zamiarem ustawodawcy w art. 104 ust. 1 i 2 ustawy emerytalnej było objęcie rygorem rozliczania świadczeń emerytów i rencistów osiągających przychody z działalności gospodarczej polegającej również na współpracy przy jej prowadzeniu. W konsekwencji powyższego stwierdzenia należało też przyjąć, że dla celów rozliczania świadczeń emerytów i rencistów, będących osobami współpracującymi z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą, za przychód wpływający na zmniejszenie wysokości świadczeń lub ich zawieszenie przyjmuje się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych zgodnie z regułą zawartą w art. 104 ust. 1a ustawy emerytalnej pomimo, że przepis ten posługuje się pojęciem "emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą" bez uściślenia, że chodzi również o emerytów i rencistów współpracujących z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność.(zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 23 maja 2013 r., III AUa 1661/12, LEX nr 1335635). Nie jest też istotne, czy świadczeniobiorca podlega obowiązkowo lub dobrowolnie ubezpieczeniom społecznym, lecz fakt, że przychody uzyskiwane są z działalności objętej obowiązkiem ubezpieczenia. (zob. wyrok sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 27 marca 2018r., III AUa 1908/17, LEX nr 2488773).

W konsekwencji, wobec osiągnięcia przez ubezpieczoną M. R. przychodów w kwocie przekraczającej 70 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ogłoszony przez Prezesa GUS wynoszący: 40.638,30 zł (najniższa kwota graniczna ustalona dla okresu uzyskania przychodu w 2019 r.), 43.187,90 zł (najniższa kwota graniczna ustalona dla okresu uzyskania przychodu w 2020 r.), 46.149,50 zł (najniższa kwota graniczna ustalona dla okresu uzyskania przychodu w 2021 r.), świadczenie rentowe ubezpieczonej uległo zmniejszeniu o kwotę przekroczenia, odpowiednio o kwoty: 5.366,74 zł, 5.551,72 zł oraz 5.781,02 zł.

Następnie należało rozważyć, czy powyższe świadczenia mają charakter świadczeń nienależnie pobranych skutkujących obowiązkiem ich zwrotu. Dokonane przez sąd ustalenia w przedmiotowej sprawie potwierdziły słuszność stanowiska Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ubezpieczona w decyzjach pozwanego była pouczana o skutkach osiągania przychodów przekraczających 70 % oraz 130 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ogłoszony przez Prezesa GUS.

Nadto należy mieć na uwadze, że w stosunku do ubezpieczonej w analogicznej sprawie toczyło się postępowanie sądowe w związku z rozliczeniem przychodu za 2017 r. (sygn. akt VII U 3976/18, III AUa 891/19), które zakończyło się oddaleniem odwołania wnioskodawczyni. W związku z powyższym ubezpieczona była w pełni świadoma obowiązku zwrotu pobranego świadczenia oraz zasad zawieszania świadczenia.

W związku z powyższym - mając na względzie treść cytowanych wyżej przepisów - organ rentowy miał podstawy faktyczne i prawne, aby zobowiązać ubezpieczoną do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za 2019 r., 2020 r. oraz 2021 r. w związku z osiąganiem przychodów powodujących zmniejszenie świadczenia.

W ocenie Sądu Okręgowego, decyzje wydane przez organ emerytalny były prawidłowe, a wniesione od nich odwołania, jako bezzasadne podlegały oddaleniu, o czym sąd orzekł na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. i powołanych przepisów, jak w sentencji wyroku.

Apelację od wyroku wywiodła ubezpieczona zaskarżając go w całości i zarzuciła nieustosunkowanie się do jej zarzutów, a jedynie do argumentów pozwanego, co stanowi szkodę dla ubezpieczonej.

Skarżąca wniosła o zmianę lub uchylenie wyroku, cofając decyzje o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 16.669,48 zł na które składają się trzy decyzje: 5.551,72 zł - decyzja z dnia 13 października 2021 r., 5.336,74 zł- decyzja z dnia 15 listopada 2021 r., 5.781,02 zł - decyzja z dnia 18 lipca 2022 r.

W uzasadnieniu apelacji skarżąca wskazała, że Sąd Okręgowy nazywa ją osobą współpracującą, jak i pracownikiem (sprzeczność informacji). Nigdy nie była ona pracownikiem w Firmie (...), a osobą współpracującą, co ma znaczenie przy zbiegu tytułów ubezpieczeń i ustalenie przychodów zmniejszających lub zawieszających prawo do renty i emerytury. Ponadto w spornych latach ZUS zsumował dwa przychody: (1) przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne z bycia osobą współpracującą u męża w firmie (...) oraz (2) przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne z jej działalności gospodarczej. Skarżąca nie zgadza się z sumowaniem tych przychodów. Według skarżącej osoba współpracująca jest uznawana w prawie jak osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. Uznając to za poprawne prowadziła ona dwie działalności gospodarcze (własną oraz jako osoba współpracująca w działalności męża (...)). Jeżeli prowadziła dwie działalności gospodarcze to według orzeczenie z dnia 3 grudnia 2003 r. NGI_063,169,2003 nie sumuje się przychodów z kilku działalności gospodarczych.

Organ rentowy w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja ubezpieczonej nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem sporu było, czy ubezpieczona w 2019 r., 2020 r. i 2021 r. pobrała nienależnie świadczenie rentowe w kwotach odpowiednio 5.551,72 zł, 5.336,74 zł i 5.781,02 zł z tytułu przekroczenia przychodu powodującego zmniejszenie świadczenia i jest zobowiązana do ich zwrotu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, w powyższym zakresie Sąd Okręgowy w sposób prawidłowy ustalił stan faktyczny w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zaś w swych ustaleniach i wnioskach nie wykroczył poza ramy swobodnej oceny wiarygodności i mocy dowodów wynikające z przepisu art. 233 k.p.c., nie popełnił on też błędów w rozumowaniu w zakresie zarówno ustalonych faktów, jak też ich kwalifikacji prawnej, które uzasadniałyby zmianę bądź uchylenie rozstrzygnięcia. Całość podjętych ustaleń faktycznych Sądu I instancji przedstawiona w pisemnym uzasadnieniu wyroku zasługuje na akceptację. Ustalenia te jako prawidłowe, a nadto nie wymagające zmiany ani uzupełnienia Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne (art. 387 § 2 ¹ pkt 1 k.p.c.). Sąd Odwoławczy w pełni podziela także ocenę prawną, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji, uznając ją za wyczerpującą. Przyjmując za własne dokonane w tym zakresie oceny Sądu I instancji, Sąd Odwoławczy nie widzi potrzeby powtarzania w całości trafnego wywodu prawnego (art. 387 § 2 ¹ pkt 2 k.p.c.).

W zakresie podstawy materialnoprawnej wskazać należy, że zgodnie z art. 104 ustawy emerytalnej, prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu, na zasadach określonych w ust. 3-8 oraz w art. 105, w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 2 oraz z tytułu służby wymienionej w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 6 (ust. 1). Dla emerytów i rencistów prowadzących pozarolniczą działalność za przychód, o którym mowa w ust. 1, przyjmuje się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych (ust. 1a). Za działalność podlegającą obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, o której mowa w ust. 1, uważa się zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności, z uwzględnieniem ust. 3 (ust. 2). Przepisy ust. 1 i 2 stosuje się również do emerytów i rencistów osiągających przychód z tytułu działalności wykonywanej za granicą (ust. 3). Przepisy ust. 1, 1a i 2 stosuje się również do osób wyłączonych z obowiązku ubezpieczenia społecznego z tytułu ustalenia prawa do emerytury i renty lub wykonujących działalność niepodlegającą obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z uwagi na podleganie temu obowiązkowi z innego tytułu (ust. 4). Przepisów ust. 1-4 nie stosuje się do honorariów z tytułu działalności twórczej i artystycznej (ust. 5). Za przychód, o którym mowa w ust. 1, uważa się również kwoty pobranych zasiłków: chorobowego, macierzyńskiego i opiekuńczego oraz wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, wypłacanego na podstawie przepisów Kodeksu pracy, i kwoty świadczenia rehabilitacyjnego i wyrównawczego, zasiłku wyrównawczego i dodatku wyrównawczego (ust. 6). Prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy oraz renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, ulega zawieszeniu w razie osiągania przychodu w kwocie wyższej niż 130 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego (ust. 7). W razie osiągania przychodu w kwocie przekraczającej 70 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, nie wyżej jednak niż 130 % tej kwoty, świadczenie ulega zmniejszeniu o kwotę przekroczenia, nie większą jednak niż kwota maksymalnego zmniejszenia obowiązująca w dniu 31 grudnia 1998 r. w wysokości: (1) 24 % kwoty bazowej obowiązującej przy ostatniej waloryzacji w 1998 r. - dla emerytury lub renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy; (2) 18 % kwoty bazowej, o której mowa w pkt 1 - dla renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy; (3) 20,4 % kwoty bazowej, o której mowa w pkt 1 - dla renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba (ust. 8).

Reguły zmniejszania świadczeń emerytalno-rentowych precyzuje rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz.U. z 1992 r., Nr 58, poz. 290; dalej rozporządzenie).

Zgodnie z § 1 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia przy ustalaniu, czy wystąpiły okoliczności powodujące zawieszenie lub zmniejszenie emerytury i renty, określone w art. 24 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 i z 1992 r. Nr 21, poz. 84), uwzględnia się dochody z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, której wykonywanie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Natomiast zgodnie z § 1 ust. 2 rozporządzenia dochody, o których mowa w ust.1 pkt 3 i 4, uwzględnia się również, gdy emeryt lub rencista nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, ponieważ ma ustalone prawo do emerytury (renty) lub jest ubezpieczony z innego tytułu.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 listopada 2018 r., II UK 334/17, OSNP 2019/6/75 wyjaśnił, że kluczowe znaczenie ma wykładnia art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej. To ten przepis określa bowiem rodzaje działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, z której osiągnięty przychód będzie decydował o zawieszeniu lub zmniejszeniu świadczenia emerytalno-rentowego pobieranego przez daną osobę. Łatwo zauważyć, że wskazany przepis, wykładany wyłącznie z uwzględnieniem reguł gramatycznych, nie daje stanowczej odpowiedzi na pytanie co do konkretnych rodzajów działalności w nim wymienionych. Poprzestaje bowiem na bardzo lakonicznym i nieprecyzyjnym stwierdzeniu, że za działalność taką uważa się zatrudnienie, służbę lub inną pracę zarobkową albo prowadzenie pozarolniczej działalności. Znamienne jest jednak, że wszystkie wymienione w art. 104 ust. 2 ustawy emerytalnej rodzaje działalności winny stanowić tytuł podlegania obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, co dodatkowo wynika z art. 104 ust. 1. Zwraca także uwagę swoiste „pogrupowanie” owych rodzajów działalności ze względu na ich specyfikę (zatrudnienie, służba, inna praca zarobkowa, działalność gospodarcza). Zdekodowanie pojęć użytych w art. 104 ust. 2 wymaga zatem odwołania się do systemowych reguł interpretacyjnych, a te nakazują sięgnięcie do przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które określają oraz definiują tytuły podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Chodzi więc o art. 6 i art. 8 tej ustawy. Przepisy te definiują zaś zatrudnienie jako pozostawanie w stosunku pracy oraz jako zatrudnienie na podstawie umowy o pracę nakładczą, służbę jako niezawodową czynną służbę wojskową i służbę zastępczą, a jako działalność zarobkową uzyskiwanie dochodów z tytułów, o których mowa między innymi w art. 6 ust. 1 pkt 7-9b. Nie ulega z kolei wątpliwości, że art. 6 ust. 1 pkt 5 wymienia się łącznie osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą oraz osoby z nimi współpracujące.

Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ma więc żadnych racjonalnych argumentów, które na gruncie art. 104 ustawy emerytalnej, wykładanym przy uwzględnieniu regulacji art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, kazałyby traktować współpracę przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej inaczej niż prowadzenie takiej działalności (…). Dlatego też, zgodnie z art. 104 ust. 1a ustawy emerytalnej, dla obu tych kategorii osób za przychód, o którym mowa w ust. 1, należy przyjmować przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Przychód ten określa art. 18 ust. 8 tej ustawy, w myśl którego, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 (a więc zarówno osób prowadzących pozarolnicza działalność gospodarczą, jak i osób z nimi współpracujących), stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60 % prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy. Składka w nowej wysokości obowiązuje od dnia 1 stycznia do dnia 31 grudnia danego roku. Uwzględniając powyższe rozważania, Sąd Najwyższy w obecnym składzie stoi zatem na stanowisku, że dla celów rozliczania świadczeń emerytów i rencistów będących osobami współpracującymi przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, za przychód wpływający na zmniejszenie wysokości świadczeń lub ich zawieszenie przyjmuje się przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, ustalony zgodnie z regułą zawartą w art. 104 ust. 1a ustawy emerytalnej, w wysokości określonej w art. 18 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Ponadto Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 12 stycznia 2021 r., III AUa 14/18, LEX nr 3438727 wskazał, że zasady zmniejszenia emerytury dotyczą również tych emerytów, którzy wykonują dwa lub więcej rodzajów dodatkowej pracy, chociaż obowiązkowi ubezpieczeń społecznych podlegają tylko z jednego tytułu. Przy ustalaniu przychodu tych osób, uwzględnia się przychód uzyskany z każdej z tych działalności, a więc zarówno ten, od którego odprowadzane są składki na ubezpieczenie społeczne, jak i ten, od którego takiego obowiązku nie ma.

Mając na względzie powyższe rozważania prawne Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok jest prawidłowy, a zarzuty skarżącej były chybione. Stanowisko ubezpieczonej wyrażone w apelacji ma charakter polemiczny w stosunku do prawidłowych, bezspornych ustaleń faktycznych Sądu I instancji i jego trafnej oceny prawnej. Nieprawdą jest, że sąd nie odniósł się do jej argumentów, co wynika wprost z uważanej lektury treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

Apelującą wskazała, że nigdy nie była pracownikiem w Firmie (...), a osobą współpracującą, co ma znaczenie przy zbiegu tytułów do ubezpieczenia.

Fakt, że mąż ubezpieczonej A. R. zawarł z nią umowę o pracę wynika z jej zeznań składach w sprawach VII U 3976/18 i III AUa 891/19 oraz z dokumentacji zgromadzonej w aktach rentowych. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 czerwca 2016 r., I UK 272/15 LEX nr 2111407 uznał, że jeżeli kryteria określone dla osób współpracujących spełnia pracownik, to dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jak osoba współpracująca, co wynika z jednoznacznej dyspozycji art. 8 ust. 2 ustawy systemowej.

Zatem ubezpieczona jako osoba pobierająca świadczenie rentowe w zakresie zasad ustalania granicznych kwot przychodu jest traktowana jako osoba prowadząca własną działalność gospodarczą i jako osoba współpracująca z osobą prowadząca działalność gospodarczą i za przychód należy przyjmować przychód stanowiący podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych. Co też prawidłowo uczynił organ rentowy w zaskarżonych decyzjach rozliczając przychód osiągnięty przez ubezpieczoną w 2019 r., 2020 r. i 2021 r. W konsekwencji, wobec osiągnięcia przez ubezpieczoną przychodów w kwocie przekraczającej 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ogłoszony przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, wynoszący: 40.638,30 zł (najniższa kwota graniczna ustalona dla okresu uzyskiwania przychodu w 2019 r.), 43.187,90 zł (najniższa kwota graniczna ustalona dla okresu uzyskiwania przychodu w 2020 r.), 46.149,50 zł (najniższa kwota graniczna ustalona dla okresu uzyskiwania przychodu w 2021 r.), zatem świadczenie rentowe ubezpieczonej uległo zmniejszeniu o kwotę przekroczenia, odpowiednio o kwoty: 5.366,74 zł, 5.551,72 zł oraz 5.781,02 zł.

Zgodnie z art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej osoba, która nienależnie pobrała świadczenie, jest zobowiązana do jego zwrotu, a świadczeniem nienależnie pobranym jest między innymi świadczenie wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba je pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

W postanowieniu z dnia 9 marca 2021 r., III USK 81/21, LEX nr 3268805 Sąd Najwyższy wskazał, że judykatura wypracowała wspólne stanowisko, przyjmując, że na gruncie art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej chodzi o klasyczne pouczenie, w którym organ rentowy informuje ubezpieczonego, że utraci on prawo do świadczenia, gdy wystąpią okoliczności, które zgodnie z przepisami prawa spowodują utratę tego prawa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2010 r., II UK 66/10, M.P.Pr. 2011 nr 1, s. 49-51). Za wystarczające dla wypełnienia przesłanki pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie powoduje brak prawa do świadczenia, można uznać przytoczenie przepisów określających te okoliczności, o ile jest ono na tyle zrozumiałe, aby ubezpieczony mógł je odnieść do własnej sytuacji. Z art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej wynika jednoznacznie, że warunkiem uznania świadczenia za nienależne jest pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w czasie pobierania świadczenia powoduje utratę prawa do niego. Nie chodzi tu zatem o pouczenie "o braku prawa do ich pobierania", jak stanowi powołany wyżej przepis, albowiem dyspozycja tego przepisu byłaby w istocie trudna do zrealizowania, gdyby opierać się jedynie na jego wykładni językowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2009 r., II UK 204/08, LEX nr 7367362). Pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie spowoduje brak prawa do świadczeń, nie może też odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, gdyż nie da się przewidzieć, które z okoliczności przewidzianych w licznych przepisach wystąpią u konkretnego świadczeniobiorcy. W takim sensie wystarczające jest przytoczenie przepisów określających te okoliczności. Jednakże pouczenie musi być na tyle zrozumiałe, aby pobierający świadczenie mógł je odnieść do własnej sytuacji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2019 r., III UK 22/18, LEX nr 2617382).

Sąd I instancji zasadnie uznał, że apelująca w decyzjach pozwanego organu rentowego była prawidłowo pouczana o skutkach osiągania przychodów przekraczających 70 % oraz 130 % przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy ogłoszony przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego - co wprost wynika z dokumentacji akt rentowych. Tak więc decyzje rentowe wydawane w stosunku do niej, dotyczące świadczeń rentowych zawierały wyraźne i zrozumiałe pouczenia o zasadach zmniejszenia świadczenia w przypadku osiągnięcia konkretnego pułapu przychodu, jak również o konieczności poinformowania organu o fakcie i kwocie osiąganego przychodu, a także okolicznościach warunkujących konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Biorąc pod uwagę poczynione wyżej ustalenia i rozważania w ocenie Sądu Odwoławczego apelacja ubezpieczonej była nieuzasadniona, wobec czego na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

O kosztach zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym Sąd Apelacyjny orzekł uwzględniając zasadę odpowiedzialności za wynik procesu – art. 98 § 1, 1 ¹ i 3 k.p.c., art. 99 k.p.c. oraz art. 108 zd. 1 k.p.c. i art. 109 § 2 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 5 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935; dalej rozporządzenie), mając na względzie wartość przedmiotu zaskarżenia zgodnie określoną przez obie strony procesu na kwotę 16.669,00 zł. Zgodnie z § 2 pkt 5 rozporządzenia w sprawie opłat za czynności radców prawnych stawka minimalna przy wartości przedmiotu sprawy powyżej 10.000 zł do 50 000 zł wynosi 3.600 zł, przy czym – stosownie do § 10 ust. 1 pkt. 2 ww. rozporządzenia stawki minimalne za prowadzenie sprawy w postępowaniu apelacyjnym przed sądem apelacyjnym wynoszą 75 % stawki minimalnej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zasądzona kwota 2.700 zł odpowiada niezbędnemu nakładowi pracy pełnomocnika oraz czynnościom podjętym przez niego w sprawie, a także charakterowi sprawy i wkładowi pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że czynności pełnomocnika organu w postępowaniu apelacyjnym obejmowały wyłącznie złożenie odpowiedzi na apelację, która nie wnosiła do sprawy nic nowego ponad argumentację przedstawioną w odpowiedziach na odwołania. Sąd uwzględnił także, że w postępowaniu apelacyjnym sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, co wiązało się z brakiem potrzeby stawiennictwa pełnomocnika pozwanego w sądzie.

Orzeczenie w zakresie odsetek, znajduje oparcie w art. 98 § 1 ¹ k.p.c., który stanowi, że od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty, przy czym - jeżeli orzeczenie to jest prawomocne z chwilą wydania, odsetki należą się za czas po upływie tygodnia od dnia jego ogłoszenia do dnia zapłaty, a jeżeli orzeczenie takie podlega doręczeniu z urzędu - za czas po upływie tygodnia od dnia jego doręczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. O obowiązku zapłaty odsetek sąd orzeka z urzędu.

SSA Daria Stanek