II UKN 389/99

Wyrok z dnia 10 lutego 2000 r. II UKN 389/99 Wynagrodzenie pracownika Polskiej Akademii Nauk za czas nieobecno- ści w pracy uzasadniającej wypłatę świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.), do którego zachowywał prawo na podstawie przepisów szczególnych, podlegało wliczeniu do podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne. Przewodniczący: SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2000 r. sprawy z wniosku Polskiej Akademii Nauk Zakład Genetyki Człowieka w P. przeciwko Zakładowi Ubez- pieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 9 marca 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 9 marca 1999 r. [...] oddalił apelację Polskiej Akademii Nauk-Zakładu Genetyki Człowieka w P. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych w Poznaniu z dnia 22 czerwca 1998 r. [...], oddalającego odwołanie strony apelującej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. z dnia 5 lu- tego 1998 r., zobowiązującej do uwzględnienia składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy w kwotach odpowiednio 6.848,15 zł oraz 390,10 zł wraz z odsetkami. W okresie od lutego 1992 r. do marca 1996 r. Zakład Genetyki Człowieka PAN w P. wypłacał pracownikom naukowym zasiłki chorobowe, macierzyńskie i opiekuń- cze, pomimo, że na podstawie art. 105 ust. 5 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o 2 szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) w związku z art. 60 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo – rozwojowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 44, poz. 194 ze zm.) i § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 kwiet- nia 1986 r. w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów ustawy o jednostkach ba- dawczo – rozwojowych na placówki naukowe Polskiej Akademii Nauk (Dz.U. Nr 17, poz. 91 ze zm.), za czas nieobecności w pracy z powodu choroby, urlopu macie- rzyńskiego oraz konieczności sprawowania osobistej opieki nad dziećmi lub chorymi członkami rodziny zachowywali oni prawo do wynagrodzenia. Od wypłaconych świadczeń pracodawca nie odprowadził składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgła- szania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubez- pieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r., Nr 68, poz. 330 ze zm.), w brzmieniu sprzed 1 lipca 1997 r., podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie spo- łeczne obejmowała dochód w gotówce i w naturze z tytułu wykonywania pracy w ra- mach stosunku pracy. Wynagrodzenie za czas choroby i urlopu macierzyńskiego jest takim dochodem. Powołany przepis rozporządzenia o składkach dotyczy bowiem dochodu „z tytułu pracy wykonywanej”, a nie „z tytułu pracy wykonanej faktycznie”. Z tych względów wynagrodzenie wypłacone pracownikom w miejsce zasiłków z ubez- pieczenia społecznego powinno być wliczone do podstawy wymiaru składek. Polska Akademia Nauk zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naruszenie § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. „poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie bezpodstawne, że wypłaty u po- woda z tytułu usprawiedliwionej nieobecności w pracy ze względu na chorobę lub urlop stanowią podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne pracowni- ków”, oraz § 1 i § 7 ust. 1 tego rozporządzenia w związek z art. 1 ust. 5 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo – rozwojowych w związek z art. 48b ustawy z dnia 17 lutego 1960 r. o Polskiej Akademii Nauk (jednolity tekst: Dz.U. z 1970 r. Nr 4, poz. 35), poprzez przyjęcie, że rozporządzenie „ma zastosowanie do Polskiej Aka- demii Nauk w części dotyczącej należności wypłaconym pracownikom powoda z ty- tułu usprawiedliwionej nieobecności z powodu choroby, opieki oraz urlopu macie- rzyńskiego”, wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 grudnia 1997 r. (zmienionej decyzją z dnia 4 lutego 1998 r.) lub o jego uchylenie i przekazanie sprawy organowi rentowemu do 3 ponownego rozpoznania. Zdaniem strony skarżącej, Sądy obu instancji użyty w § 7 ust. 1 rozporządzenia o składkach zwrot „z tytułu wykonywania pracy w ramach sto- sunku pracy” zinterpretowały rozszerzająco, co ze względu na parapodatkowy cha- rakter składek, jest niedopuszczalne. Wynagrodzenia wypłacone za czas usprawied- liwionej nieobecności w pracy nie są należnościami z tytułu wykonywania pracy. Pośrednio wynika to z art. 80 KP, zgodnie z którym pracownikowi nie przysługuje wynagrodzenie za czas niewykonywania pracy. Do podstawy wymiaru składek może być wliczany tylko dochód uzyskany za pracę wykonaną faktycznie. O takim rozu- mieniu zwrotu „dochód z tytułu wykonywania pracy” świadczy zmiana § 7 rozporzą- dzenia o składkach dokonana rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 25 lutego 1997 r. ( Dz.U. Nr 20, poz. 107). Poza tym, według art. 48b ustawy o Polskiej Akademii Nauk, wprowadzonego dekretem Rady Państwa z dnia 27 grudnia 1974 r. o zmianie ustawy o Polskiej Aka- demii Nauk, pracownikom naukowo – badawczym za czas niezdolności do pracy wskutek choroby przysługiwał zasiłek chorobowy. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 kwietnia 1986 r. w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów ustawy o jed- nostkach badawczo – rozwojowych na placówki naukowe Polskiej Akademii Nauk naruszało wówczas obowiązującą Konstytucję. Jako akt hierarchicznie niższy nie mogło ono uchylać dekretu Rady Państwa - aktu prawnego hierarchicznie wyższego. Choć formalnie rozporządzenie to zostało uchylone dopiero ustawą z dnia 25 kwiet- nia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk ( Dz.U. Nr 75, poz. 469) nigdy nie mogło sta- nowić skutecznej podstawy prawnej do wypłaty pracownikom PAN za czas choroby wynagrodzenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Bezpośrednim przedmiotem rozpoznawanej sprawy jest spór o obowiązek od- prowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzenia gwarancyjnego przysługującego pracownikom naukowym Polskiej Akademii Nauk w okresie ich nie- obecności w pracy wskutek choroby lub innych zdarzeń aktualizujących prawo do świadczeń z ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubez- pieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa ( jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.). Sporne między stronami jest jednak także zagad- nienie rodzaju świadczeń należnych pracownikom PAN za czas nieobecności w 4 pracy usprawiedliwionej zdarzeniami ubezpieczeniowymi – chorobą, urlopem macie- rzyńskim i opieką, które ma istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii poprzedniej. Nie jest to więc tylko „sprawa o określenie podstawy wymiaru składek na ubezpie- czenie społeczne”, co uzasadniałoby stosownie do art. 393 pkt 5 KPC odrzucenie kasacji, lecz przede wszystkim o ustalenie obowiązku opłacenia składek na ubezpie- czenie społeczne. Z tego względu kasację należało rozpoznać merytorycznie. Strona skarżąca zakwestionowała pogląd prawny przyjęty przez Sądy obu ins- tancji, że pracownicy naukowi Polskiej Akademii Nauk za czas nieobecności w pracy wskutek choroby zachowują prawo do wynagrodzenia. Stanowisko Zakładu Genetyki Człowieka PAN w P. nie jest trafne. Art. 48b ustawy o Polskiej Akademii Nauk z dnia 17 lutego 1960 r. dodany przez art. 1 pkt 6 dekretu z dnia 27 grudnia 1974 r. o zmia- nie ustawy o Polskiej Akademii Nauk (Dz.U. Nr 50, poz. 319), obowiązujący od 1 stycznia 1975 r., stanowił, iż „ pracownikowi naukowo – badawczemu powołanemu na podstawie mianowania przysługuje w czasie trwania stosunku pracy zasiłek z ubezpieczenia społecznego w okresie czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby przez okres do 1 roku”. Art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jed- nostkach badawczo - rozwojowych upoważniał Radę Ministrów do rozciągnięcia roz- porządzeniem, na wniosek Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego lub Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk, niektórych przepisów tejże ustawy na pracow- ników PAN. Rozporządzenie z dnia 21 kwietnia 1986 r. zostało wydane na podstawie przepisu ustawowego późniejszego od dekretu. Nie ma wobec tego zasadnych pods- taw do kwestionowania jego mocy obowiązującej. Artykułu 48b ustawy o PAN nie uchylił §1 rozporządzenia w sprawie rozciągnięcia niektórych przepisów ustawy o jednostkach badawczo – rozwojowych na placówki naukowe PAN. Przepis ten, zgodnie z zasadą lex posterior derogat legi priori, został zastąpiony przez art. 60 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. Rozciągnięcie z dniem 1 stycznia 1986 r. art. 60 ustawy o jednostkach badawczo - rozwojowych na pracowników PAN, znaczyło w istocie odesłanie do przepisów ustawy o szkolnictwie wyższym, tj. do art. 148 ust. 5 – 8 ustawy z dnia 4 maja 1982 r. (jednolity tekst: Dz.U. z 1985 r. Nr 42, poz. 201), a następnie do art. 105 ust. 5 ustawy z dnia 12 września 1990 r. Tym samym ujednoli- cono w zakresie świadczeń za czas niezdolności do pracy wskutek choroby sytuację formalną wszystkich pracowników nauki, niezależnie od miejsca ich zatrudnienia. Wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy jest „dochodem w gotówce z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy” w rozumieniu § 7 ust. 1 rozpo- 5 rządzenia z dnia 29 stycznia 1990 r. Nie przekonuje argument strony skarżącej po- wołujący art. 80 KP na uzasadnienie jej przeciwnego stanowiska. W zdaniu drugim tego przepisu ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zachowania prawa do wy- nagrodzenia za czas niewykonywania pracy, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią. Takim przepisem w odniesieniu do nauczycieli akademickich jest wprost art. 105 ust. 5 ustawy o szkolnictwie wyższym, stosowany w odniesieniu do pracowników jedno- stek badawczo – rozwojowych z mocy bezpośredniego odesłania zawartego w art. 60 ustawy o jednostkach badawczo - rozwojowych i do pracowników Polskiej Aka- demii Nauk na podstawie odesłania pośredniego – z mocy § 1 rozporządzenia z dnia 21 kwietnia 1986 r. poprzez art. 60 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. Rozporządzenie z dnia 25 lutego 1997 r. zmieniające § 7 rozporządzenia o składkach nie wprowadziło nowych reguł ustalania podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne. Nowelizację tę należy raczej postrzegać jako wyjaśniającą wątpliwości powstałe w okresie kilkuletniego stosowania tego przepisu, zmienianego także wcześniej. Jakkolwiek §7 w zmienionej wersji nie ma zastosowania w sprawie, która wszak dotyczy lat 1992 – 1996, jego punkt 21 wyłącza z podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne tylko wynagrodzenie wypłacone za czas nie- zdolności do pracy wskutek choroby na podstawie art. 92 §1 KP. Ze względu na bar- dzo ścisły związek tego wynagrodzenia z zasiłkiem chorobowym nie można go utoż- samiać z wynagrodzeniem za czas nieobecności w pracy, do którego pracownik za- chowuje prawo z mocy przepisów szczególnych. Tak więc wbrew intencji strony skarżącej, § 7 rozporządzenia o składkach w nowym brzmieniu wcale nie dowodzi słuszności zaprezentowanej przez nią interpretacji tego przepisu w wersji sprzed jego zmiany. Rozpoznając kasację Sąd Najwyższy wziął pod rozwagę także okoliczność, że opłacenie składki od wynagrodzenia wypłaconego w miejsce zasiłków z ubezpiecze- nia społecznego jest dla pracowników korzystne. Na gruncie bowiem art. 4 ust.1 pkt 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) okresy zwolnienia z opłacania składek z tytułu pobierania zasiłków (i wynagro- dzenia z art. 92 §1 KP, które wliczane jest do okresu zasiłkowego) są okresami nie- składkowymi. Nieobciążenie składką na ubezpieczenie społeczne wynagrodzeń wy- płaconych pracownikom za czas ich nieobecności w pracy usprawiedliwionej okolicz- nościami uzasadniającymi nabycie prawa do zasiłków z ubezpieczenia społecznego 6 miałoby negatywny wpływ na wysokość należnych tym pracownikom w przyszłości świadczeń emerytalno-rentowych. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================