II UKN 276/99

Wyrok z dnia 17 grudnia 1999 r. II UKN 276/99 Osoby uprawnione do rent inwalidzkich na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawo- dowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) nie nabyły prawa do ich wzrostu z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, w związku z czym nie mogą uzyskać rekompensaty ich utraty z mocy art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowa- niu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektó- rych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (Dz.U. Nr 30, poz. 164 ze zm.). Przewodniczący: SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku Stanisława Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o nieodpłatne nabycie świadectw rekompensacyjnych, na skutek kasacji organu rento- wego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 stycznia 1999 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację. U z a s a d n i e n i e W odwołaniu od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 13 października 1997 r. Stanisław Ł. domagał się przyznania prawa do nieod- płatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych jako osoba, która utraciła wzrost renty inwalidzkiej za pracę w szczególnych warunkach. Sąd Wojewódzki, wyrokiem z dnia 16 stycznia 1998 r. odwołanie oddalił przyjmując, że wnioskodawca przed dniem 15 listopada 1991 r. nie pobierał świadczenia zwiększonego o wzrost przewidziany w art. 54 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra- cowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z § 16 i nast. rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- 2 cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.), zwanego dalej “rozporządzeniem”. Sąd stwierdził, że wnioskodawca w takim przypadku nie może nabyć nieodpłatnie świadectw rekom- pensacyjnych, przysługujących tylko osobom, które - w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent (Dz.U. Nr 30, poz. 164) - wzrost świadczeń utraciły. Apelację od wyroku Sądu Wojewódzkiego złożył wnioskodawca, zarzucając sprzeczne z prawem pominięcie go wśród osób uprawnionych do nabycia świadectw rekompensacyjnych i na tej podstawie wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku. Wska- zywał, że pracował jako murarz pieców przemysłowych i wieloletnia praca w szcze- gólnych warunkach wywołała chorobę zawodową, z tytułu której pobierał rentę inwa- lidzką. Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 28 stycznia 1999 r., zmieniając zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, przyznał wnioskodawcy prawo do nieodpłatnego nabycia świadectw rekompensacyjnych. Poczynił ustalenie, że wnioskodawca wykonywał prace wymienione w dziale IX, poz. 10 wykazu A (prze- kwalifikowane następnie do działu III, poz. 15 i działu I, poz. 15 wykazu B) załącznika Nr 1 do rozporządzenia przez okres 19 lat, a od 15 maja1981 r., z mocy ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób za- wodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), zwanej “ustawą wypadkową”, uzyskał prawo do renty inwalidzkiej z tytułu choroby zawodowej. Wobec tych bezspornych faktów Sąd przyjął, że choć wnioskodawca nie miał ustalonego prawa do omawianego wzrostu, co oczywiście wynika z decyzji przyzna- jącej mu rentę, to jednak nabył - w świetle regulacji obowiązujących przed dniem 15 listopada 1991 r. - ekspektatywę świadczeń w wysokości uwzględniającej ich wzrost. Jeżeli zaś po dniu 15 listopada 1991 r. ekspektatywy tej nie może zrealizować, to jest osobą, która świadczenie takie utraciła, objętą hipotezą art. 3 ust. 2 powołanej na wstępie ustawy z dnia 6 marca 1997 r. Kasacja wniesiona przez Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego - cytowanego przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. przez stwierdzenie, że przepis ten znaj- duje zastosowanie także wobec osób, które nie uzyskały prawa do omawianych 3 wzrostów z mocy tych decyzji, a w konsekwencji przez odmowę przyznania decyzjom rentowym charakteru prawotwórczego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sformułowanie przepisu art. 79 cytowanej na wstępie ustawy z dnia 14 grud- nia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, zwanej “ustawą o z.e.p.”, wskazuje, że prawo do świadczeń powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków, jakie ustawa stawia do nabycia tego prawa. Wynika stąd zatem, że prawa i obowiązki ubezpieczonych wywodzą się z norm prawa ubezpieczeń społecznych i powstają ex lege. Decyzje organu rentowego ustalają jedynie nabycie prawa do świadczeń, czyli potwierdzają spełnienie warunków, z którymi ustawa wiąże prawo do świadczeń, a więc mają charakter deklaratywny. Od powstania prawa do świad- czeń ustawodawca odróżnia możliwość korzystania z niego, stanowiąc w art. 99 ustawy o z.e.p., że wypłata świadczeń następuje, poczynając od dnia powstania do nich prawa, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Oznacza to, że nie samo prawo, ale tylko jego realizacja wymaga wystąpienia z wnioskiem o ustalenie świadczeń i uzyskania deklaratywnej decyzji właściwego organu, konkretyzującej ich wymiar i otwierającej możliwość ich wypłaty (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 1995 r., II URN 34/95, OSNAPUS 1996/6, poz. 88, z dnia 7 czerwca 1995 r., II URN 56/94, OSNAPUS 1995/24, poz.302 i z dnia 10 czerwca 1997 r., II UKN 176/97, OSNAPUS 1998/9, poz. 278). Należy więc uznać tezę stanowiącą tenor kasacji za błędną, trzeba natomiast w pełni zaaprobować pogląd Sądu Apelacyjnego, że o nabyciu prawa do spornych wzrostów świadczeń można mówić jednakowo w odniesieniu do osób, które uzyskały decyzje organu rentowego obejmujące takie zwiększenie świadczeń i pobierały je, oraz tych, które przed dniem 15 listopada 1991 r. nie wystąpiły o przyznanie prawa do świadczeń i nie uzyskały decyzji uprawniającej do takiego wzrostu, lecz gdyby o nie wystąpiły, zostałyby im przyznane i byłyby - w świetle wówczas obowiązujących przepisów - wypłacane. Kasacja jest jednak uzasadniona, gdyż wskazany w niej przepis art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 6 marca 1997 r. został przez Sąd drugiej instancji wyłożony błędnie. Przepis ten wprawdzie nie uzależnia nieodpłatnego przyznania świadectw rekom- 4 pensacyjnych od uprzedniego pobierania wzrostu świadczeń (por. wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 6 maja 1999 r., II UKN 27/99), ale, odnosząc się do “osób będących przed dniem 15 listopada 1991 r. emerytami lub rencistami uprawnionymi do wzros- tów lub dodatków z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha- rakterze”, stawia warunek posiadania uprawnienia do wzrostu. Sąd Apelacyjny pominął, że sporne wzrosty świadczeń przysługiwały z mocy przepisów ustawy o z.e.p., w szczególności jej art.54 ust.1 pkt 4, w związku z przepi- sami cytowanego na wstępie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., określającymi rodzaje zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze oraz warunki, na podstawie których mógł być przyznany wzrost emerytu- ry lub renty w wysokości 10 lub 15 % podstawy jej wymiaru. Ustawodawca odmien- nie w stosunku do świadczeń emerytalno-rentowych przewidzianych przez przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników uregulował wysokość renty wypadkowej, przewidując jako jedyne jej zwiększenie dodatki rodzinne oraz dodatek pielęgnacyjny na zasadach i w wysokości określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 22 ust. 1 ustawy wypadkowej). Osoby, które przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji pobierały rentę na podstawie ustawy wypadkowej, nie mogły nabyć prawa do wzrostu z mocy ustawy o z.e.p., także w jej w ówczesnym brzmieniu, co zresztą znalazło indywidu- alny wyraz w decyzji organu rentowego z dnia 22 maja 1987 r., odmawiającej wnios- kodawcy przyznania wzrostu świadczeń. Mimo wieloletniego zatrudnienia w szcze- gólnych warunkach nie doszło do spełnienia przesłanek nabycia prawa do wzrostu świadczeń, albowiem wzrost świadczenia nie jest samodzielnym przedmiotem prawa, lecz ma charakter akcesoryjny i przysługuje jako element świadczenia głów- nego. Warunki do jego powstania ziszczają się tylko łącznie z prawem do świadcze- nia podstawowego. Zaistniała więc sytuacja, w której osoba żądająca nieodpłatnego przyznania świadectw rekompensacyjnych nie tylko formalnie nie nabyła, ale w ogóle nie mogła nabyć prawa do świadczeń podwyższonych o wzrost z tytułu zatrudnienia w szcze- gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Co więcej, sytuacja tych osób, po wejściu w życie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, kiedy jej przepisy znalazły zastosowanie do świadczeń z tytułu wy- padków przy pracy i chorób zawodowych, nie zmieniła się, albowiem równolegle zniesione zostało generalnie prawo do wzrostu świadczeń. Przepisy art. 21 ust. 4 5 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w brzmieniu ustalonym przez § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 maja 1996 r. zmieniającego rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charak- terze (Dz.U. Nr 63, poz. 292) takich już wzrostów nie przewidują. Nie obowiązuje też