II UKN 517/98

Wyrok z dnia 8 kwietnia 1999 r. II UKN 517/98 Sąd kontrolujący decyzję o nałożeniu podwyższonej składki na ubezpie- czenie społeczne może dane służące wyliczeniu wzrostu kategorii ryzyka ustalać na podstawie wszelkich środków dowodowych (§ 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społeczne- go, jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.). Przewodniczący: SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Stefania Szymańska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 1999 r. sprawy z wniosku Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowego „T.-P.” Spółki z ograniczoną odpowie- dzialnością w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o zapłatę dodatkowej składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji wniosko- dawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 23 czerwca 1998 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach proce- su. U z a s a d n i e n i e Okręgowy Inspektor Pracy, w związku z wynikami kontroli wskazującymi na pogorszenie warunków pracy w Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Handlowym "T.-P." Sp. z o.o. w K., zwrócił się do Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. o wymierzenie temu ubezpieczonemu składki na ubezpieczenie społeczne pracowni- ków podwyższonej o 5% podstawy jej wymiaru. Organ ubezpieczeń społecznych wniosek ten uwzględnił decyzją z dnia 9 stycznia 1997 r., która stała się przedmiotem odwołania ubezpieczonego przedsiębiorstwa. Odwołanie to uwzględnił Sąd Woje- 2 wódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyro- kiem z dnia 15 grudnia 1997 r. przyjmując, że wniosek Inspektora opierał się na błędnym wyliczeniu, a przez to zawyżeniu wskaźnika kategorii ryzyka (Kzx ) za rok 1995 o liczbę 6, 25. Wynikało ono - zdaniem Sądu pierwszej instancji - z dokonania niezgodnych z rzeczywistością ustaleń i przyjęcia, że w porównywanym z nim roku 1993 r. przedsiębiorstwo nie zatrudniało pracowników w warunkach zagrożenia czynnikami szkodliwymi dla zdrowia, gdy tymczasem 59 osób wykonywało pracę przy obrabiarkach drewna w narażeniu na hałas. Kolejny błąd - jak ustalił ten Sąd - sprowadzał się do zawyżenia o 84 osoby liczby pracowników zagrożonych czynni- kami mechanicznymi. Sąd Apelacyjny w Gdańsku podzielił zawarty w apelacji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zarzut błędnego i sprzecznego z pozostałym materiałem dowodowym oznaczenia spornej liczby pracowników zatrudnionych w warunkach narażenia na hałas. Sąd drugiej instancji wskazał, że inne dane - według których liczba ta równa była zeru - pochodziły od ubezpieczonego, który w trakcie kontroli posłużył się sprawozdaniem statystycznym (Z-10) i uznał, że tę tylko wielkość można przyjąć jako podstawę wyliczeń, skoro ubezpieczony nie przeprowadził odpowiednich badań dla wykazania rzeczywistej liczby pracowników zatrudnionych w narażeniu na czynniki szkodliwe w środowisku pracy. Zdaniem tego Sądu podstawą ustalenia, czy nastąpiło narażenie na hałas przekraczający dopuszczalne normy, jest przeprowa- dzony pomiar, a nie domniemania czynione na podstawie odwołania się do innych okresów. Równocześnie Sąd Apelacyjny dokonał korekty liczby pracowników zagro- żonych szkodliwymi czynnikami mechanicznymi, a w konsekwencji zmienił zaskarżo- ny wyrok i ograniczył podwyższenie składki do 3% podstawy wymiaru. Kasację od tego wyroku ubezpieczone przedsiębiorstwo złożyło na podsta- wach: 1. naruszenia prawa materialnego - § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpie- czenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania skła- dek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (tekst jednolity: Dz.U. z 1993 r., Nr 68, poz. 330 ze zm.) - przez niewłaściwe jego zastosowanie, oraz 2. naruszenia przepisów postępowania - art. 233 § 1, 231, 245, 328 § 2 i art. 47714a KPC, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy. 3 Wnioski kasacji sprowadzały się do żądania uchylenia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego roz- poznania, ewentualnie - w przypadku uznania, iż zachodzi jedynie naruszenie prze- pisów prawa materialnego - do jego zmiany przez uwzględnienie odwołania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z treścią przepisu § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (tekst jednolity: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.) okręgowy inspektor pracy może wystąpić do oddziału Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych z wnioskiem o wymierzenie dodatkowej składki (w wysokości od 1% do 7% podstawy wymiaru) takiemu zakładowi pracy, w którym stwierdził pogor- szenie warunków pracy, wyrażające się wzrostem kategorii ryzyka Kzx. Według wzoru określonego w rozporządzeniu, dla wyliczenia wzrostu kategorii ryzyka w da- nym roku kalendarzowym, bierze się pod uwagę dane dotyczące odpowiednich prze- kroczeń norm czynników szkodliwych w środowisku pracy z dwóch kolejnych lat bez- pośrednio poprzedzających rok, dla którego dokonuje się obliczenia. Jednym z istot- nych wskaźników dla wyliczenia przedmiotowego wzrostu jest kategoria ryzyka K4, czyli liczba pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia, które występują w razie przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkod- liwych. Prawo nie reguluje, na jakich danych źródłowych należy się oprzeć przy usta- laniu wysokości tego wskaźnika. Najczęściej stanowią je wyniki pomiarów stężeń i natężeń czynników szkodliwych w miejscu, które pracodawca przeznacza na wyko- nywanie pracy, przeprowadzonych według zasad określonych w rozporządzeniu Mi- nistra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 9 lipca 1996 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. Nr 86, poz. 394) przez odpowiednie podmioty wymienione w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1996 r. w sprawie wykazu jednostek upoważnionych do przeprowadzenia badań materiałów i procesów technologicznych w celu ustalenia stopnia ich szkodliwości dla zdrowia oraz zakresu tych badań (Dz.U. Nr 101, poz. 4 473), zgodnie ze wskazaniami właściwego państwowego inspektora sanitarnego, udzielonymi pracodawcy po rozpoczęciu lub zmianie prowadzonej działalności. Uzyskanie tych danych stanowi przedmiot, wynikającego z art. 207 § 1 KP obowiązku dbania o stan bezpieczeństwa i higieny pracy, który obciąża pracodawcę na zasadzie art. 227 § 2 pkt 2 KP i konsekwencjami z art. 207 § 1 KP. W sporze o ustalenie sankcyjnej składki na ubezpieczenie społeczne wyniki odpowiednich badań mają wyłącznie charakter dowodowy, toteż Sąd Najwyższy uznał, że ich brak stanowi jedynie przeszkodę dla określenia faktycznych przekroczeń norm czynników szkodli- wych na podstawie wyników badań prowadzonych w wyżej opisanym trybie. Nie po- winno jednak budzić wątpliwości, że dokonanie takich ustaleń jest możliwe. Nie ma w postępowaniu sądowym ograniczeń dowodowych, toteż sąd doko- nujący kontroli decyzji ZUS o nałożeniu podwyższonej składki na ubezpieczenie społeczne zatrudnionych pracowników może ustalać dane służące wyliczeniu wzro- stu kategorii ryzyka na podstawie wszelkich zaoferowanych przez strony dowodów. Sąd Apelacyjny w Gdańsku przyjął natomiast, że skoro ubezpieczony nie przeprowa- dził w 1993 r. stosownych pomiarów celem ustalenia liczby pracowników narażonych na czynniki szkodliwe związane ze środowiskiem pracy w hałasie, to liczba ich rów- nała się zeru. Argumentował, że "dla ustalenia kategorii ryzyka bierze się pod uwagę stan faktyczny a nie hipotetyczny", co wskazywałoby na zamierzenie ustalenia fak- tycznej liczby osób zatrudnionych w warunkach tego zagrożenia, jednakże nie dążył do określenia rzeczywistej ich liczby w konkretnym czasie. Postąpił niekonsekwent- nie, bowiem z jednej strony założył istnienie - w braku odpowiednich pomiarów doko- nanych przez właściwe laboratoria - zakazu dokonania ustaleń w tej mierze na pods- tawie innych źródeł dowodowych, w szczególności wskazywanych przez powoda zeznań świadków, czy informacji wydziału kadr, a z drugiej strony za miarodajny uznał dowód informację statystyczną sporządzoną bez tych pomiarów. Założenie Sądu drugiej instancji, związane z ustanowieniem ograniczeń do- wodowych, spowodowało ustalenie, że w 1993 r. powód nie zatrudniał żadnego pra- cownika na stanowisku, na którym występowało przekroczenie najwyższego dopusz- czalnego natężenia hałasu. Z zebranego materiału dowodowego wynikało natomiast, że na początku 1993 r. na tych samych stanowiskach pracy (przy maszynach do ob- róbki drewna), na których w 1995 r. występują przekroczenia dopuszczalnych norm hałasu byli zatrudnieni pracownicy przejęci przez ubezpieczonego od poprzednika – I.P. – K. S.A. Uzasadnione i logiczne - bez względu na fakt przeprowadzenia bądź 5 też nieprzeprowadzenia odpowiednich pomiarów hałasu - jest więc stwierdzenie, że także w zakładzie ubezpieczonego w 1993 r. na stanowiskach przy obsłudze maszyn do obróbki drewna zatrudniona była określona liczba pracowników. Twierdzenie od- mienne nie ma uzasadnionej podstawy, zwłaszcza że omawiane dane można ustalić także na podstawie innych źródeł, w żadnym zaś wypadku nie wolno opierać się na dowolnej lub arbitralnej ocenie co do rzeczywistego występowania określonych przesłanek uzasadniających wymierzenie sankcyjnej składki na ubezpieczenia spo- łeczne. W tym stanie rzeczy zasadnie podniesiono w kasacji, że ustalenia faktyczne, oparte na domniemaniu wyprowadzonym zresztą z treści informacji sporządzonej dla celów statystycznych, były wynikiem wadliwego zastosowania art. 233 § 1 KPC oraz błędnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, stanowiącej o przekroczeniu granic swobody zakreślonej w art. 233 § 1 KPC, a w konsekwencji o naruszeniu tego przepisu. Zgodnie z nim bowiem sąd powinien oceniać wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebrane- go materiału, ale bez jakiejkolwiek dowolności w ich ocenie oraz w sposób odpowia- dający zasadom logiki i doświadczenia społecznego. W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej instancji naruszył wskazane wyżej zasady, co miało bezpośredni wpływ na wynik sprawy, w związku z czym Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39313 KPC - jak w sentencji. ========================================