II UKN 131/98

Uzasadnienie skargi podkreśla też, że Spółka „S.” działała od 13 września 1990 r. w składzie dwóch wspólników i dopiero ustąpienie jednego z nich uczyniło skarżącego jedynym wspólnikiem Spółki. Skarżący był też zatrudniony w Spółce jako jej dyrektor, najpierw na podstawie umowy o pracę, a następnie - po zakwestionowa- niu tego przez organ rentowy ze względu na jednoosobowy status Spółki - zawarł w dniu 2 listopada 1995 r. umowę zlecenia, którą objął cały szereg czynności o adminis- tracyjno-biurowym, a nawet porządkowym charakterze, nie mający żadnego związku z funkcją zarządu Spółką w ramach wcześniejszej umowy o pracę. Wspomniana umowa zlecenia nie określa godzin wykonywania czynności, które skarżący realizuje nierzadko przez kilkanaście godzin na dobę, z sobotami włącznie, ani nie gwarantuje minimum miesięcznego wynagrodzenia, tylko ustala prowizję od przychodów Spółki (ich brak pozbawiałby więc skarżącego jakiegokolwiek wynagrodzenia), a poza tym przedmiotem zobowiązania są w przeważającej mierze czynności porządkowe i bie- żącej obsługi biurowej w odróżnieniu od marginalnie występujących czynności nadzo- ru i koordynacji, wskutek czego czynności tych „nie można przypisać określonemu stanowisku pracy, czyli wykonywaniu pracy określonego rodzaju w rozumieniu art. 22 KP”. Większość czynności objętych sporną umową mogłaby więc być wykonywana przez inne osoby na podstawie umowy o pracę bądź umowy zlecenia i nie należą one „do istoty wykonywania zarządu Spółką”. Sąd drugiej instancji dostrzega wprawdzie „poszerzenie zakresu wykonywanych czynności”, lecz wyciąga stąd błędny wniosek o rzekomo pracowniczej istocie badanego stosunku zobowiązaniowego. Sąd jest zresztą w swym stanowisku niekonsekwentny, gdyż zawartą umowę zlecenia uznaje za zgodną z art. 203 KH i art. 108 KC, a z drugiej odmawia jej legalności „z bliżej nie- zrozumiałych i oderwanych od rzeczywistej istoty tego stosunku względów czysto teo- retycznych”, nawet jeśli powołuje się na art. 58 KC w związku z art. 353 1 KC. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 8 Kasacja jest zasadna przede wszystkim dlatego, że zaskarżony wyrok pozba- wia skarżącego prawa do zabezpieczenia społecznego, stanowiącego dla obywateli jedno z podstawowych praw socjalnych zagwarantowane przez art. 67 ust. 1 Konsty- tucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483), a w konsekwencji odbiera też zainteresowanemu konstytucyjne prawo równego z innymi dostępu do świadczeń publicznej służby zdrowia (art. 68 ust. 1 i 2 Konstytucji). Wprawdzie prawo do zabezpieczenia społecznego nie należy do kategorii praw, któ- rych zgodnie z art. 81 Konstytucji można dochodzić jedynie w granicach określonych w ustawie, ale przepis art. 67 ust. 1 Konstytucji nie nadaje się też do „bezpośredniego stosowania” (art. 8 ust. 2 Konstytucji), gdyż „zakres i formy zabezpieczenia społecz- nego określa ustawa” (art. 67 ust. 1 zdanie 2 Konstytucji). Tym niemniej przepisy prawa zabezpieczenia społecznego, a więc również prawa ubezpieczeń społecznych, powinny być wykładane w kierunku zapewniającym ich zgodność z ustawą zasadni- czą, a więc w sposób, który każdemu obywatelowi utrzymującemu się z własnej pracy gwarantowałby prawo do zabezpieczenia w razie niezdolności do jej wykonywania ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. W takiej sytuacji społeczno-ekonomicznej znajduje się też skarżący, który był od 1990 r. jednym z dwóch, a po ustąpieniu partnera jest od 1993 r. jedynym wspólnikiem Spółki z o.o. „S.” w S. z dość symbolicznym kapitałem zakładowym w kwocie 1.000 zł. Środki utrzymania dla siebie i swojej rodziny czerpie więc skarżący nie tyle z zainwestowa- nego kapitału, ile w przeważająco decydującej mierze z pracy na rzecz Spółki świad- czonej w charakterze jej jednoosobowego zarządu - dyrektora Spółki najpierw na podstawie umowy o pracę, a następnie - tj. po zakwestionowaniu przez ZUS jej legal- ności, gdy został jedynym wspólnikiem - w oparciu o umowę typu zlecenie z dnia 2 listopada 1995 r. na „wykonywanie czynności związanych z zarządzaniem Spółką”. Tymczasem Sąd Apelacyjny również tę umowę uznał za nieważną zarówno w aspek- cie jej treści, która przez pozostawienie jednej tylko stronie możliwości dowolnej zmiany jej warunków pozostaje w sprzeczności z naturą każdego stosunku zobowią- zaniowego, jak też w aspekcie jej celu, którym było - w ocenie Sądu - obejście prawa dla uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Powyższe stanowisko nie znajduje jednak oparcia w judykaturze powoływanej w motywach zaskarżonego orzeczenia. Sąd Najwyższy uznał tylko, że umowa o pracę między jedynym wspólnikiem a spółką z o.o. reprezentowaną przez niego jako członka jedno - czy też dwuosobowego (wraz ze współmałżonkiem) zarządu spółki 9 jest nieważna jako sprzeczna z art. 203 KH oraz nie wykazująca znamion pracowni- czego podporządkowania, przy czym drugi z zarzutów pozostaje aktualny również w sytuacji reprezentowania spółki przez radę nadzorczą lub pełnomocnika ustanowio- nego przez zgromadzenie wspólników, a więc przy zawarciu umowy w zgodzie ze wspomnianym przepisem. W sprawach o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia spo- łecznego Sąd Najwyższy głosił ponadto, że taka umowa o pracę jest nieważna rów- nież ze względu na przejawiany nią zamiar obejścia prawa w celu uzyskania niena- leżnych świadczeń z pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Sąd Najwyższy nie wypowiadał się natomiast w kwestii ważności cywilnoprawnego zatrudnienia jedynego wspólnika, a tym bardziej nie twierdził, iżby jego status wykluczał korzystanie z ubez- pieczenia społecznego. Wprost przeciwnie, w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 86/96 (OSNAPiUS 1997 nr 20, poz. 404) Sąd Najwyższy stwierdził, że prowadzenie przez jedynego wspólnika wraz z małżonkiem spraw jego spółki z o.o. ma ubezpieczeniowoprawną doniosłość w świetle przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.). W rozwinięciu przytoczonych poglądów, które akceptuje również Sąd Najwyż- szy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, należałoby podkreślić, że w społecz- no-ekonomicznej pozycji jedynego wspólnika prowadzącego sprawy swojej spółki status wykonawcy pracy jest tak zdominowany przez status właścicielski, że staje się jedynie jego funkcjonalnym elementem. Przy wykonywaniu takiej pracy jedyny wspól- nik nie tylko nie wykonuje poleceń swego pracodawcy, ale jest też od niego nieza- leżny ekonomicznie i wręcz dyktuje mu sposób działania, co wykracza poza najszerzej nawet pojęty model stosunku pracy. Jedyny wspólnik nie może więc w zasadzie zostać pracownikiem swojej spółki, nawet przy zawarciu umowy o pracę z zachowa- niem wymagań z art. 203 KH. Przepis ten mógłby zatem mieć dla prawa pracy donios- łość jedynie wówczas, gdyby jedyny wspólnik przynajmniej „podzielił się” prowadze- niem spraw spółki z wynajętym menedżerem i jako pracownik „wykonawczy” poddał jego kompetencjom dyrektywnym przy realizacji statutowych (merytorycznych) celów przedsiębiorstwa swojej spółki. Pełnienie funkcji jedynego piastuna organu władzy wykonawczej w jednooso- bowej spółce z o.o. może być natomiast przedmiotem umów cywilnoprawnych, w tym zwłaszcza umowy o ciągłe świadczenie odpłatnych usług podobnych do zlecenia (art. 750 KC). Co prawda swoboda, jaką jedyny wspólnik działający w charakterze zgro- 10 madzenia wspólników dysponuje przy powołaniu pełnomocnika do zawarcia ze sobą takiej umowy w imieniu spółki (art. 203 KH) jest tak wielka, że uzasadnia traktowanie wspomnianej czynności jako zawartej „z samym sobą”, lecz stanowi to logiczną kon- sekwencję dopuszczalności zakładania podobnych spółek, których osobowość prawna umożliwia jedynemu wspólnikowi równoczesne występowanie w różnych ro- lach społecznych i odpowiednio do nich powodować skutki prawne dla siebie i repre- zentowanej osoby prawnej. Nieprzypadkowo więc przepis art. 158 § 2 i 4 KH nakazuje pojęciem „umowa spółki” obejmować również „akt założycielski” sporządzony przez jedynego wspólnika, któremu daje również wszystkie uprawnienia przynależne zgro- madzeniu wspólników, z kompetencją do powołania pełnomocnika dla zawarcia ze sobą wspomnianej umowy o świadczenie usług. Jej ważności nie można też podważać z punktu widzenia przepisów Kodeksu cywilnego o przedstawicielstwie, które mogłoby tu - z braku w tym Kodeksie, jak też w Kodeksie handlowym wyczerpującej regulacji zasad czynienia użytku z kompetencji organów osoby prawnej - znaleźć zastosowanie w drodze analogii. Obie przesłanki, które w świetle art. 108 KC dopuszczają dokonanie czynności prawnej „z sobą sa- mym” są tu bowiem spełnione kumulatywnie. Jedyny wspólnik jako zgromadzenie wspólników ustanawia bowiem pełnomocnika do reprezentowania spółki przy zawie- raniu z sobą określonej umowy, której treść nie może też w zasadzie naruszyć intere- sów spółki jako mocodawcy, gdyż interesy te są - pomimo ich prawnego wyodrębnie- nia - zbieżne, jeśli nie identyczne z interesami jedynego wspólnika. Co prawda, Sąd drugiej instancji doszedł do podobnej konkluzji, ale zgodność interesów skarżącego i Spółki „S.” ustalał na podstawie praktyki realizowania spornej umowy zlecenia, a nie ze względu na treść dokonywanej czynności prawnej. Na tej płaszczyźnie Sąd, wbrew życiowemu doświadczeniu, założył „teoretyczną możliwość kolizji interesów Spółki i jej jedynego wspólnika”, rozszerzając pojęcie interesu Spółki jako mocodawcy na intere- sy jej wierzycieli i pisząc, że w przeciwnym razie trzeba by twierdzić, iż w jednooso- bowych spółkach z o.o. nie funkcjonuje zakaz umawiania się „z samym sobą”. Abstrahowanie od specyficznego układu interesów jedynego wspólnika i jego spółki doprowadziło Sąd Apelacyjny do zaskakującego wniosku, że pomimo zacho- wania rygorów z art. 203 KH i art. 108 KC sporna umowa zlecenia jest jednak nie- ważna, gdyż treść kreowanego przez nią stosunku prawnego sprzeciwia się właści- wości (naturze) zobowiązania (art. 353 1 w związku z art. 58 KC). Chodzi tu - zdaniem Sądu - o to, że „przy pojęciowo niemożliwej do rozgraniczenia osobie zleceniobiorcy i 11 zarazem jedynego wspólnika Spółki oraz zleceniodawcy została w ręku praktycznie jednej tylko strony tej umowy zlecenia pozostawiona możliwość dowolnej zmiany jej warunków, np. w zakresie tak istotnych elementów, jak wynagrodzenie czy termin rozwiązania - co może być bez większych przeszkód osiągnięte jedynie przy ustano- wieniu przez wnioskodawcę pełnomocnika do dokonania tych czynności”. Cytowane stanowisko jest jednak niekonsekwentne i wewnętrznie niespójne. Jeżeli bowiem Sąd przyznaje, że między fizyczną osobą jedynego wspólnika i prawną osobowością jego spółki istnieje pojęciowa (jurydyczna) odrębność, to nie powinien równocześnie twier- dzić o pojęciowej niemożliwości rozróżnienia osób zleceniobiorcy oraz zleceniodawcy i musi konsekwentnie uznawać, iż zmiana treści spornej umowy pozostaje w dyspozy- cji obu stron, przy czym spółkę reprezentuje pełnomocnik powołany przez zgroma- dzenie wspólników. Oceny tej nie zmienia fakt, że w charakterze zgromadzenia działa jedyny wspólnik, który może tym samym - za pośrednictwem ustanowionego przez się pełnomocnika - dokonywać czynności prawnych praktycznie „z samym sobą”. Taka praktyka nie jest nadużywaniem pozycji jedynego wspólnika, lecz prostym następs- twem dopuszczalności istnienia jednoosobowych spółek z o.o. jako osób prawnych. Zastrzeżenia Sądu Apelacyjnego podważają więc w gruncie rzeczy instytucję takiej spółki, nawet jeśli ważności spornej umowy zlecenia nie kwestionują z punktu widze- nia mechanizmu jej zawierania, tylko od strony identycznego skądinąd mechanizmu ewentualnych zmian jej treści. Ważność umowy o świadczenie w swojej spółce z o.o. usług podobnych do zlecenia nie może też być kwestionowana ze względu na ich odpłatność. Status właś- ciciela udziałów nie zobowiązuje bowiem jedynego wspólnika do zarządzania spółką („prowadzenia jej spraw” - art. 201 § 2 KH), a tym bardziej do czynienia tego nieod- płatnie, nie mówiąc już o świadczeniu spółce nieodpłatnej pracy innego rodzaju. Zawarcie umowy typu zlecenie o odpłatne wykonywanie na rzecz spółki jed- nych i/lub (albo) drugich czynności nie przesądza jednak samo przez się o objęciu jedynego wspólnika zakresem zastosowania ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyj- nej lub umowy zlecenia (jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr 65, poz. 333 ze zm.). Jej przepis art. 3 stanowi bowiem, że osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym z tej ustawy oraz ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubez- pieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą podlegają temu drugiemu ubezpieczeniu. Powstaje zatem pytanie, czy jedyny wspólnik spółki z o.o. 12 może być i w jakiej ewentualnie sytuacji uznany za osobę podlegającą przepisom ustawy z 18 grudnia 1976 r. Taka możliwość zdaje się być prima facie wyłączona, gdyż obowiązek ubez- pieczenia społecznego określony w tej ustawie odnosi się do osób fizycznych mają- cych polskie obywatelstwo i prowadzących na własny rachunek działalność gospo- darczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, koncesji lub na podstawie uprawnień wynikających z przepisów szczególnych (art. 1 ust. 1) albo działalność gospodarczą w ramach jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej (art. 1 ust. 2). Działalnością gospodarczą podlegającą uregulowaniom powo- łanej ustawy jest więc m.in. prowadzenie spraw spółki osobowej, będące w zasadzie przedmiotem obowiązku jej wspólników. Nie ma jednak żadnych racjonalnych przes- łanek do odmiennego traktowania w sferze ubezpieczenia społecznego identycznej pracy wykonywanej przez jedynego wspólnika spółki z o.o. w charakterze członka jej zarządu. Podobnego stanowiska nie uzasadnia ani dobrowolność wspomnianego członkostwa w zarządzie ani też osobowość prawna takiej spółki, stanowiąca dla je- dynego wspólnika dogodną i bezpieczną formę gospodarowania „na własny” w istocie rachunek, przy jego oddzieleniu od osobistego majątku. Językowa wykładnia art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r., wsparta argumentami wykładni funkcjonalnej, pro- wadzi zatem ostatecznie do wniosku, że zakres zastosowania tego aktu rekonstruo- wany w zgodzie z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP obejmuje również działalność gospo- darczą polegającą na prowadzeniu przez jedynego wspólnika spraw jego spółki z o.o. Przesłanką objęcia tym systemem ubezpieczenia społecznego jest sam fakt odpłatnego pełnienia funkcji członka zarządu takiej spółki. Zawieranie na prowadzenie spraw spółki dodatkowej umowy typu zlecenie jest więc zbędne, gdyż przy zbiegu ustaw z 19 grudnia 1975 r. i z 18 grudnia 1976 r. stosuje się przepisy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą. To samo dotyczy zawiera- nia odrębnej umowy na świadczenie dla spółki ponadto czynności o charakterze wy- konawczym, gdyż jedyny wspólnik nie mógłby korzystać z dwóch systemów ubezpie- czenia. Zawarcie takiej umowy w warunkach powierzenia choćby części zarządu spółką osobie trzeciej byłoby natomiast nieracjonalne, skoro jedyny wspólnik mógłby być wówczas jej pracownikiem i podlegać korzystniejszemu ubezpieczeniu pracowni- czemu. Chociaż zaskarżony wyrok narusza jedynie przepisy prawa materialnego, to jednak Sąd Najwyższy nie zdecydował się na wydanie orzeczenia reformatoryjnego 13 (art. 393 15 KPC), tylko przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego roz- poznania. Sąd Apelacyjny powinien bowiem rozważyć celowość zastosowania w sprawie art. 477 14a KPC i zwrotu sprawy bezpośrednio do organu rentowego. Spraw o ustalenie istnienia albo nieistnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego nie może organ rentowy załatwiać w sposób skazujący wnioskodawcę na działanie „metodą prób i błędów”. W takim zaś położeniu znalazł się skarżący, któremu organ rentowy zakwestionował najpierw ubezpieczenie na podstawie umowy o pracę, a gdy zawarł on ze swą Spółką umowę typu zlecenie - to podważył również jej legalność, nie zaj- mując równocześnie stanowiska, czy zainteresowany podlega ubezpieczeniu osób prowadzących działalność gospodarczą, czy też nie jest objęty żadnym z podsyste- mów ubezpieczenia społecznego. Tymczasem, organ rentowy powinien od razu usta- lić czy skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu i jakiego podsystemu to doty- czy. Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 KPC orzekł, jak w sentencji. ========================================