II UKN 25/98

Wyrok z dnia 23 kwietnia 1998 r. II UKN 25/98 Wznowienie wypłaty świadczenia emerytalno-rentowego, zawieszonej z powodu wyjazdu emeryta lub rencisty za granicę (art. 84 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), w związku z obwieszczeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1994 r. o utracie mocy obowiązującej tego przepisu (Dz.U. Nr 74, poz. 339), następuje na wniosek zainteresowanego zgło- szony w trybie art. 103 ust. 1 tej ustawy. Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka, Sędziowie SN; Maria Mańkowska, Andrzej Kijowski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 1998 r. sprawy z wniosku Alicji K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o wcześ- niejszą wypłatę świadczenia emerytalnego, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 18 września 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 4 marca 1997 r. [...] oddalił odwołanie Alicji K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Ł. z dnia 21 listopada 1996 r. o wznowieniu wypłaty eme- rytury z dniem 1 sierpnia 1995 r., a nie od grudnia 1981 r., względnie od dnia 29 czerwca 1994 r. - jak domagała się wnioskodawczyni. W motywach tego rozstrzyg- nięcia Sąd Wojewódzki powołał się na następujące ustalenia oraz ich prawną kwali- fikację. 2 Wnioskodawczyni Alicja K. pobierała emeryturę od dnia 1 maja 1979 r. do dnia 9 listopada 1981 r. W grudniu 1982 r. wnioskodawczyni wyjechała do Szwecji, w związku z czym wypłata należnej jej emerytury została zawieszona na podstawie art. 84 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W dniu 16 listopada 1995 r. wnioskodawczyni wystąpiła do organu rentowego o wznowienie wypłaty emerytury, powołując się na obwieszczenie Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1994 r. o utracie mocy obowiązującej art. 84 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 4 po- wołanej ustawy (Dz. U. Nr 74, poz. 339). Zakład Ubezpieczeń Społecznych wznowił wypłatę emerytury od dnia 1 sierpnia 1995 r., tj. za okres trzech miesięcy poprze- dzających datę złożenia wniosku. Jednakże wnioskodawczyni w piśmie z dnia 15 listopada 1996 r. zażądała wypłaty zaległej emerytury od 10 listopada 1981 r., z uwzględnieniem wszystkich waloryzacji oraz ustawowych odsetek, czemu ZUS w piśmie z dnia 27 listopada 1996 r., sprzeciwił się ze względu na treść art. 101 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.p. W ocenie Sądu Wojewódzkiego decyzja organu rentowego o wznowieniu wy- płaty zawieszonej emerytury począwszy od 1 sierpnia 1995 r. jest zgodna z art. 101 ust. 1 ustawy o z.e.p. Przepis ten stanowi bowiem, że w razie ponownego ustalania przez organ rentowy prawa do świadczeń, przyznane świadczenie wypłaca się od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń, jednak za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe poprzedzające miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Apelację wniesioną od tego orzeczenia przez wnioskodawczynię, oddalił Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 18 września 1997 r. [...]. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 103 ust. 1 ustawy o z.e.p. po ustaniu przyczyny powodującej wstrzy- manie wypłaty świadczenia, wypłatę wznawia się od miesiąca ustania tej przyczyny, jednak za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe wstecz od miesiąca, w któ- rym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano z urzędu decyzję o jej wznowieniu. Wypłata świadczeń za dłuższy okres jej możliwa jedynie w sytuacji wstrzymania wypłaty świadczenia w następstwie błędu organu rentowego - jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata wstecz od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty lub wydano z urzędu decyzję o jej wznowieniu (art. 103 ust. 3 ustawy o z.e.p.). Takiego błędu nie można jednak przyjąć w rozpoznawanej sprawie. 3 W okresie objętym sporem obowiązywał bowiem art. 84 ust. 1 ustawy o z.e.p., który stanowił, że prawo do emerytury lub renty ulegało zawieszeniu w razie wyjazdu eme- ryta lub rencisty za granicę na pobyt stały, przy czym konsekwencją takiego zawie- szenia było wstrzymanie wypłaty świadczenia (art. 102 ust. 1 pkt 1 ustawy o z.e.p.). Przepis art. 84 ust. 1 i ust. 4 ustawy o z.e.p. utracił zaś moc obowiązującą dopiero wskutek obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1994 r, ogłoszonego w Dzienniku Ustaw z dnia 29 czerwca 1994 r. Kasację od powyższego wyroku wniósł imieniem wnioskodawczyni jej adwo- kat, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 103 ustawy o z.e.p. przez przyjęcie, że uchylenie przepisu art. 84 tej ustawy „nie skutkuje automatycznie i z mocy prawa przywrócenie prawa do zawieszonego świadczenia emerytalnego i jego wypłaty” oraz domagając się na tej podstawie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu lub Sądowi Wojewódzkiemu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skoro na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy o z.e.p. ZUS decydował z urzędu o zawieszeniu prawa do świadczenia emerytalnego i w trybie art. 102 ust. 1 pkt 1 tej ustawy wstrzymywał jego wypłatę, to po utracie mocy obowiązującej art. 84 ustawy powinien zastosować tę samą metodę i z powołaniem się na przepisy art. 103 ust.1 wydać z urzędu decyzję o wznowieniu wypłaty. Wnosząca kasację zwraca też uwagę na popełniony przez oba Sądy błąd w ustaleniach faktycznych. Sądy ustaliły bowiem, że wyjechała ona w grudniu 1982 r, podczas gdy naprawdę nastąpiło to w grudniu 1981 r. Skarżąca zadaje zatem pyta- nie „co ze świadczeniami należnymi jej za okres od grudnia 1982 roku?” Skarżąca twierdzi wreszcie, że w świetle art. 84 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. ZUS powinien na- leżne jej świadczenia wypłacać przynajmniej przez okres 12 miesięcy. Tymczasem organ rentowy nie badał charakteru wyjazdu skarżącej do Szwecji i autorytatywnie stwierdził, że był to wyjazd na pobyt stały, a Sądy obu instancji ocenę tę bezkrytycz- nie zaakceptowały. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest bezzasadna i podlega oddaleniu, gdyż zaskarżony wyrok nie na- rusza art. 103 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra- cowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a do tego zarzutu ogranicza 4 się przedmiotowa skarga. Sąd Najwyższy rozpoznaje kasację tylko w jej granicach, wyznaczonych zwłaszcza przez przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie, biorąc pod rozwagę z urzędu wyłącznie nieważność postępowania (art. 393 11 KPC). Przedmiotem kasacyjnej kontroli nie mogą być zatem twierdzenia kwestionujące ustalenia faktyczne zaskarżonego wyroku. Twierdzeń tych skarżąca nie łączy bo- wiem z zarzutem naruszenia przepisów procesowych, mogącego wywrzeć istotny wpływ na wynik sprawy, wobec czego Sąd Najwyższy wiążą ustalenia faktyczne po- czynione lub zaakceptowane przez Sąd drugiej instancji. Informacyjnie można nato- miast zauważyć, że ustalenie co do wyjazdu skarżącej do Szwecji w grudniu 1982 r. (zamiast w grudniu 1981 r.) jest oczywistym błędem pisarskim, który ma dla przed- miotowej sprawy takie tylko znaczenie, że jako podstawę zawieszenia prawa do emerytury należałoby w okresie do końca 1982 r., tzn. pod rządem ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), traktować przepisy - wydanego z upoważnienia jej art. 65 ust. 3 - rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 stycznia 1969 r. w sprawie nie- zawieszania prawa do emerytury lub renty (Dz. U. Nr 3, poz. 16), normujące kwestię zawieszalności prawa do świadczeń na czas pobytu za granicą na podobnych zasa- dach jak ustawa o p.z.e. Co się natomiast tyczy zarzutu naruszenia art. 103 ustawy o p.z.e., to jest on chybiony. Skarżąca przyjmuje bowiem założenie, że jeżeli wznowienie wypłaty świadczenia emerytalno-rentowego w związku z ustaniem przyczyny powodującej wstrzymanie jego wypłaty następuje - zgodnie z art. 103 ust. 1 ustawy o p.z.e. - na wniosek lub z urzędu, to organ rentowy powinien działać z urzędu zwłaszcza wów- czas, gdy na podstawie art. 84 ust. 1 ust. 1 i art. 102 ust. 1 tej ustawy z urzędu za- wiesił prawo do emerytury, a następnie z urzędu wstrzymał wypłatę świadczenia. Skarżąca nie dostrzega jednak, że zasadą postępowania w sprawach emerytalno- rentowych jest wszczynanie go na podstawie wniosku, o ile ustawa o z.e.p. lub prze- pis szczególny nie stanową inaczej (art. 89 ust. 1 ustawy o z.e.p.). Jeżeli więc ustawa nie przewiduje - jak np. w art. 89 ust. 4 - działania tylko z urzędu i dopuszcza wszczęcie postępowania na wniosek lub z urzędu, to zastosowanie ma wówczas ogólna zasada wnioskowości, wobec czego udzielenie organowi rentowemu równo- czesnej kompetencji do decydowania z urzędu nie jest połączone z obowiązkiem czynienia z niej użytku. 5 Decyzję o wznowieniu wypłaty świadczenia w trybie art. 103 ust. 1 ustawy o z.e.p. wydaje się zatem w zasadzie na wniosek zainteresowanego. W odniesieniu do wznowienia wypłaty świadczenia zawieszonego z powodu wyjazdu emeryta lub ren- cisty za granicę wynikało to zresztą wyraźnie z treści przepisu art. 84 ust. 4 ustawy przed utratą przezeń mocy obowiązującej w następstwie obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca 1994 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 339). Przepis ten stanowił bowiem, że prawo do świadczeń zawieszonych w związku z wyjazdem za granicę przywraca się na wniosek emeryta lub rencisty od dnia powrotu do kraju, jednak za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe wstecz od mie- siąca, w którym zgłoszono wniosek. Z uregulowaniem tym korespondowało też pier- wotne brzmienie art. 103 ust. 1 ustawy o z.e.p., który w zdaniu 2 stanowił, że „przepis art. 84 ust. 4 stosuje się odpowiednio”, a więc do wznowienia wypłaty świadczenia po przywróceniu doń prawa w związku z powrotem emeryta lub rencisty z zagranicy do kraju. Poza argumentami z wykładni historycznej, tezę o wnioskowym charakterze decyzji w sprawie wznowienia wypłaty świadczenia na podstawie art. 103 ust. 1 ustawy o z.e.p. wspiera też aktualne brzmienie tego przepisu, nadane mu ustawą z dnia 25 października 1996 r. o waloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 136, poz. 636). Wskutek wspomnianej nowelizacji przepis art. 103 ust. 1 ustawy o z.e.p. postanawia teraz, że w razie ustania przyczyny powodującej wstrzymanie wypłaty świadczenia, wypłatę wznawia się od miesiąca ustania tej przy- czyny, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wzno- wienie wypłaty lub wydano z urzędu decyzję o jej wznowieniu. Prawodawca nie przewiduje więc już możliwości wznowienia wypłaty świadczenia za jakikolwiek okres poprzedzający miesiąc zgłoszenia wniosku. Z wyżej podanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 KPC orzekł, jak w sentencji. ========================================